Audio Podcasts
Hiểu được đột quỵ không nên ăn gì là điều cực kỳ quan trọng mà bất kỳ người bệnh hoặc người chăm sóc nào cũng cần nắm rõ. Chế độ dinh dưỡng sau đột quỵ không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phục hồi chức năng mà còn đóng vai trò thiết yếu trong việc phòng ngừa tái phát.
1. Người bị đột quỵ không nên ăn gì?
Đột quỵ không nên ăn gì là câu hỏi mà nhiều người quan tâm. Việc nhận diện và chủ động loại bỏ các thực phẩm xấu ra khỏi bữa ăn là bước đi nền tảng để xây dựng một hàng rào bảo vệ vững chắc cho sức khỏe. Dưới đây là 5 nhóm thực phẩm mà cả người bệnh và người chăm sóc cần đặc biệt lưu tâm.
1.1 Người bị đột quỵ nên hạn chế ăn muối
Với người từng bị đột quỵ, việc giảm lượng muối (natri) trong khẩu phần ăn không chỉ là lời khuyên thông thường, mà là một nguyên tắc điều trị quan trọng. Muối là nguyên nhân hàng đầu gây ra tăng huyết áp – yếu tố nguy cơ chính gây đột quỵ, bao gồm cả nhồi máu não (tắc mạch) và xuất huyết não (vỡ mạch).
Cơ chế gây hại của muối đối với mạch máu:
Khi ăn nhiều muối, lượng natri trong máu tăng lên. Cơ thể sẽ giữ nước để cân bằng, khiến lượng máu trong mạch tăng lên. Điều này làm áp lực trong lòng mạch tăng cao (tức là huyết áp tăng). Hậu quả là mạch máu – vốn đã yếu sau cơn đột quỵ – phải chịu áp lực lớn hơn, dễ bị tổn thương, xơ cứng hoặc vỡ ra. Đây là nguyên nhân dẫn đến tái phát đột quỵ hoặc các biến chứng mạch máu khác.
Người đột quỵ nên ăn bao nhiêu muối mỗi ngày:
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo người bình thường chỉ nên ăn dưới 5g muối/ngày (khoảng 1 muỗng cà phê). Với người đã từng bị đột quỵ, lượng muối càng cần giảm hơn nữa, lý tưởng là từ 2–3g/ngày. Tuy nhiên, người Việt Nam đang có thói quen ăn mặn, trung bình gấp đôi mức khuyến cáo – điều này khiến việc kiểm soát huyết áp sau đột quỵ trở nên khó khăn.
Những loại thực phẩm giàu muối như:
- Gia vị: Muối ăn, nước mắm, nước tương (xì dầu), bột canh, hạt nêm, bột ngọt, mắm tôm, các loại sốt chấm công nghiệp.
- Thực phẩm chế biến sẵn: Đây là nguồn chứa natri khổng lồ. Các loại như xúc xích, lạp xưởng, thịt xông khói, giăm bông, chả lụa, pate đều chứa lượng muối rất cao để bảo quản và tạo vị.
- Đồ hộp: Cá hộp, thịt hộp, rau củ đóng hộp thường được ngâm trong dung dịch nước muối.
- Đồ ăn nhanh và snack: Khoai tây chiên, bim bim, pizza, gà rán, mì ăn liền là những “bom muối” thực sự.
- Thực phẩm muối chua: Dưa muối, cà muối, kim chi, mắm các loại.
1.2 Kiêng rượu, bia, thuốc lá và các chất kích thích
Đối với người từng bị đột quỵ thì rượu, bia, thuốc lá và các chất kích thích không chỉ cần hạn chế mà phải kiêng tuyệt đối. Những chất này gây hại trực tiếp đến não bộ, tim mạch và mạch máu – những hệ cơ quan vốn đã bị tổn thương sau cơn đột quỵ. Việc tiếp tục sử dụng sẽ làm tăng nguy cơ tái phát và gây biến chứng nặng nề.
Rượu, bia là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu cần tuyệt đối tránh sau đột quỵ. Chỉ một lần uống cũng có thể gây tăng huyết áp đột ngột, tạo áp lực lớn lên thành mạch máu vốn đã yếu, làm tăng nguy cơ vỡ mạch hoặc hình thành cục máu đông. Rượu cũng dễ gây rối loạn nhịp tim, đặc biệt là rung nhĩ – tình trạng khiến buồng tim co bóp không đều, làm tăng khả năng xuất hiện cục máu đông trong tim. Khi cục máu này di chuyển lên não, nó có thể gây tắc mạch, dẫn đến đột quỵ tái phát. Về lâu dài, rượu gây tổn thương gan, làm suy giảm chức năng gan trong việc sản xuất các yếu tố đông máu và chuyển hóa chất béo, từ đó làm tăng nguy cơ tim mạch. Ngoài ra, rượu còn có thể tương tác với các thuốc điều trị sau đột quỵ như thuốc chống đông máu và thuốc hạ huyết áp, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gây tác dụng phụ nghiêm trọng.
Thuốc lá (bao gồm cả hút thụ động) là tác nhân gây hại nghiêm trọng đối với hệ tim mạch và mạch máu não, đặc biệt nguy hiểm cho người từng bị đột quỵ. Khói thuốc chứa nhiều chất độc, trong đó nicotin gây tổn thương lớp nội mạc – lớp lót bên trong thành mạch máu. Khi lớp này bị phá hủy, mạch máu dễ bị xơ vữa, hẹp lại và giảm khả năng đàn hồi. Đồng thời, hút thuốc làm tăng độ kết dính của tiểu cầu và nồng độ fibrinogen – yếu tố tham gia vào quá trình đông máu – khiến máu trở nên đặc và dễ hình thành cục máu đông. Những cục máu này có thể gây tắc mạch, làm tăng nguy cơ đột quỵ tái phát. Ngoài ra, nicotine còn gây co thắt mạch máu, làm giảm lưu lượng máu và oxy lên não – một tình trạng đặc biệt nguy hiểm trong giai đoạn người bệnh đang phục hồi chức năng sau cơn đột quỵ.
Những đồ uống chứa nhiều caffeine như cà phê đậm, trà đặc, nước tăng lực cần được hạn chế nghiêm ngặt. Các chất này có thể làm tim đập nhanh, huyết áp tăng cao tạm thời, gây gánh nặng cho tim mạch và ảnh hưởng đến khả năng phục hồi sau đột quỵ.
1.3 Tránh xa các thực phẩm chứa nhiều chất béo
Chất béo là một dưỡng chất đa lượng cần thiết, nhưng việc phân biệt rạch ròi giữa chất béo “tốt” và “xấu” là cực kỳ quan trọng đối với sức khỏe tim mạch. Nếu được hỏi người bị đột quỵ không nên ăn gì, câu trả lời chắc chắn phải bao gồm các loại thực phẩm giàu chất béo bão hòa và đặc biệt là chất béo chuyển hóa (trans fat).
Hiểu đúng về cơ chế gây hại của chất béo xấu
- Các loại chất béo này là nguyên nhân chính làm tăng lượng “mỡ xấu” trong máu – hay còn gọi là LDL-cholesterol. Khi lượng mỡ xấu này tăng cao, chúng sẽ bám vào thành mạch máu và tích tụ dần theo thời gian. Quá trình này khiến mạch máu bị thu hẹp, kém đàn hồi và dễ bị tắc nghẽn – một tình trạng gọi là xơ vữa động mạch, làm tăng nguy cơ đột quỵ và bệnh tim.
- Phân biệt và tránh xa các loại chất béo có hại
| Loại chất béo | Đặc điểm và tác hại | Nguồn thực phẩm cần tránh |
| Chất béo bão hòa (Saturated Fat) | – Làm tăng trực tiếp nồng độ LDL-cholesterol (“mỡ xấu”).- Thường ở thể rắn ở nhiệt độ phòng. | – Mỡ động vật (lợn, bò), bơ động vật, phô mai.- Sữa và các chế phẩm từ sữa nguyên kem.- Da và nội tạng động vật, đặc biệt là da gia cầm (gà, vịt).- Dầu cọ, dầu dừa (dù có nguồn gốc thực vật nhưng chứa nhiều chất béo bão hòa). |
| Chất béo chuyển hóa (Trans Fat) | – Là loại chất béo nguy hiểm nhất.- Không chỉ làm tăng LDL-cholesterol (“xấu”) mà còn làm giảm cả HDL-cholesterol (“tốt”).- Thúc đẩy quá trình viêm và tổn thương thành mạch. | – Thực phẩm chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ cao (khoai tây chiên, gà rán, bánh rán).- Đồ ăn nhanh, bánh quy, bánh ngọt công nghiệp, bánh snack.- Mì ăn liền.- Margarine dạng thỏi, shortening (bơ thực vật). |
Thay vào đó, người bệnh nên chủ động bổ sung các chất béo không bão hòa lành mạnh từ dầu ô liu nguyên chất, quả bơ, các loại hạt (óc chó, hạnh nhân), và các loại cá béo (cá hồi, cá trích, cá thu) để hỗ trợ bảo vệ hệ tim mạch.
1.4 Người bị đột quỵ nên hạn chế thịt đỏ
Thịt đỏ (như thịt bò, thịt cừu, thịt lợn) và đặc biệt là các loại thịt đã qua chế biến (như xúc xích, thịt xông khói, giăm bông) là nhóm thực phẩm cần được cắt giảm một cách đáng kể, thậm chí loại bỏ khỏi thực đơn của người sau đột quỵ.
Lý do cần hạn chế nghiêm ngặt:
- Nguồn cung cấp chất béo bão hòa dồi dào: Như đã phân tích ở trên, hàm lượng chất béo bão hòa cao trong thịt đỏ góp phần làm tăng nồng độ mỡ máu xấu (LDL-cholesterol), thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch.
- Chứa hợp chất TMAO gây hại: Thịt đỏ rất giàu một chất gọi là L-carnitine. Khi vào đường ruột, vi khuẩn sẽ chuyển hóa chất này thành một hợp chất có tên là TMAO (trimethylamine N-oxide). Nhiều nghiên cứu uy tín đã chỉ ra rằng, nồng độ TMAO trong máu cao có liên quan mật thiết đến việc tăng nguy cơ hình thành cục máu đông và các biến cố tim mạch nghiêm trọng, bao gồm cả đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
- Hàm lượng Natri cực cao trong thịt chế biến sẵn: Quá trình chế biến các loại thịt này đòi hỏi sử dụng một lượng muối rất lớn để bảo quản và tăng hương vị. Điều này làm gia tăng gánh nặng lên huyết áp, đi ngược lại hoàn toàn với nguyên tắc hạn chế muối.
Thay vì thịt đỏ, người bệnh nên ưu tiên các nguồn protein lành mạnh hơn như cá (đặc biệt là các loại cá béo giàu Omega-3 giúp kháng viêm), thịt gia cầm bỏ da (ức gà), và các nguồn protein thực vật tuyệt vời từ các loại đậu, đỗ, đậu phụ, và nấm.
1.5 Hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường
Đường tinh luyện, có mặt trong hầu hết các loại bánh kẹo, nước ngọt, chè, kem và các món tráng miệng, tưởng chừng như chỉ ảnh hưởng đến cân nặng nhưng thực chất lại là một tác nhân âm thầm phá hoại sức khỏe mạch máu và làm tăng nguy cơ đột quỵ qua nhiều cơ chế phức tạp.
Chuỗi tác động tiêu cực của đường đối với cơ thể:
- Gây tăng cân và béo phì: Đường cung cấp một lượng lớn calo rỗng (calo không đi kèm vitamin, khoáng chất hay chất xơ). Năng lượng dư thừa này dễ dàng được cơ thể chuyển hóa và tích trữ dưới dạng mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng, dẫn đến thừa cân, béo phì – một yếu tố nguy cơ độc lập của cao huyết áp và các bệnh lý tim mạch.
- Dẫn đến kháng insulin và đái tháo đường type 2: Việc tiêu thụ thường xuyên thực phẩm chứa nhiều đường làm cho đường huyết tăng vọt đột ngột, buộc tuyến tụy phải hoạt động quá sức để tiết ra insulin. Tình trạng này kéo dài khiến các tế bào của cơ thể trở nên “lờn” với tín hiệu của insulin (gọi là kháng insulin), cuối cùng dẫn đến bệnh đái tháo đường type 2. Bệnh đái tháo đường được xem là “kẻ hủy diệt thầm lặng” các mạch máu từ lớn đến nhỏ trên toàn cơ thể, bao gồm cả các mạch máu não.
- Thúc đẩy quá trình viêm mạn tính: Nồng độ đường trong máu cao sẽ kích hoạt các phản ứng viêm mạn tính ở cấp độ tế bào. Tình trạng viêm này trực tiếp làm tổn thương lớp lót nội mạc của thành mạch, tạo điều kiện thuận lợi và đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch.
Do đó, việc cắt giảm tối đa bánh kẹo ngọt, nước ngọt có ga, nước ép trái cây đóng hộp, chè, kem là vô cùng cần thiết. Thay vào đó, hãy chọn vị ngọt tự nhiên từ trái cây tươi nguyên quả để đồng thời nhận được chất xơ, vitamin và các chất chống oxy hóa có lợi.
=> Tìm hiểu thêm: Đi thăm người bệnh đột quỵ nên mua gì? gợi ý quà tặng thiết thực
2. Nguyên tắc chung khi chọn thực phẩm không nên ăn cho người bị đột quỵ
Việc nắm vững các nguyên tắc chung khi chọn thực phẩm không nên ăn cho người bị đột quỵ sẽ giúp người bệnh và người nhà chủ động hơn trong việc xây dựng một chế độ ăn lành mạnh và an toàn mỗi ngày.
| Nguyên tắc vàng | Nên | Không nên |
| Ưu tiên thực phẩm tươi, nguyên bản, ít chế biến | Tự nấu ăn tại nhà từ các nguyên liệu tươi sống như rau củ quả đa dạng màu sắc, cá tươi, thịt gia cầm bỏ da. | Phụ thuộc vào đồ hộp, thức ăn đông lạnh đã qua chế biến, đồ ăn nhanh vì chúng là “ổ chứa” muối, đường và chất béo xấu ẩn mình. |
| Trở thành “người tiêu dùng thông thái” bằng cách đọc nhãn dinh dưỡng | Tạo thói quen kiểm tra kỹ lưỡng nhãn thông tin dinh dưỡng (Nutrition Facts) trước khi mua bất kỳ sản phẩm đóng gói nào. | Bỏ qua các chỉ số quan trọng như Natri (Sodium), Đường (Sugars), Chất béo bão hòa (Saturated Fat) và đặc biệt là Chất béo trans (Trans Fat). Hãy chọn sản phẩm có các chỉ số này càng thấp càng tốt. |
| Lựa chọn phương pháp chế biến lành mạnh | Ưu tiên các phương pháp như luộc, hấp, nướng, áp chảo với ít dầu thực vật không bão hòa (dầu ô liu). | Sử dụng các phương pháp chiên ngập dầu, rán, xào nhiều mỡ, hay kho, rim quá mặn. |
| Giảm gia vị mặn, tăng gia vị tự nhiên | Khám phá và sử dụng sức mạnh của các loại thảo mộc và gia vị tự nhiên để tạo hương vị cho món ăn, ví dụ như tỏi, hành, gừng, nghệ, tiêu, ớt, lá hương thảo, húng quế, chanh. | Lạm dụng nước mắm, muối, bột ngọt, hạt nêm trong quá trình nêm nếm. Hãy nếm thử món ăn trước khi cho thêm gia vị. |
=> Xem thêm: Người bị đột quỵ nên ăn gì những thực phẩm hỗ trợ phục hồi chức năng não bộ
Việc hiểu rõ đột quỵ không nên ăn gì đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi và ngăn ngừa tái phát. Những thực phẩm chứa nhiều muối, chất béo xấu, đường tinh luyện, rượu bia và các chất kích thích không chỉ làm tăng áp lực lên mạch máu mà còn gây tổn hại đến hệ tim mạch và thần kinh. Loại bỏ hoặc hạn chế tối đa các nhóm thực phẩm này trong khẩu phần hằng ngày là cách đơn giản nhưng hiệu quả để bảo vệ sức khỏe người từng bị đột quỵ.
