Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là gì? Tại sao dễ bị bỏ lỡ

Audio Podcasts

Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là cuộc chạy đua nghẹt thở với thời gian, nơi mỗi giây trôi qua đều có thể quyết định tương lai, sự sống và chất lượng sống của người bệnh. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ hai trên toàn cầu. Đáng báo động hơn, mỗi phút trôi qua trong cơn đột quỵ, não bộ mất đi gần 2 triệu tế bào thần kinh. Những con số này không chỉ là thống kê y học khô khan, mà là lời cảnh tỉnh về tầm quan trọng của việc nhận biết sớm và hành động khẩn cấp. 

1. Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là gì?

Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là khoảng thời gian khoảng 3 đến 4,5 giờ đầu kể từ khi bệnh nhân xuất hiện những triệu chứng đầu tiên. Đây là giai đoạn quan trọng nhất để can thiệp y tế kịp thời, giúp cứu sống mô não đang bị tổn thương, hạn chế di chứng và tăng khả năng hồi phục cho người bệnh.

Về mặt khoa học, khái niệm này được định nghĩa cụ thể dựa trên từng loại đột quỵ và phương pháp điều trị:

• Đối với đột quỵ nhồi máu não (chiếm khoảng 85% các ca): Đây là tình trạng một cục máu đông làm tắc nghẽn động mạch, ngăn cản máu và oxy lên nuôi não. “Giờ vàng” kinh điển cho loại đột quỵ này là dưới 4,5 giờ. Trong khoảng thời gian này, các bác sĩ có thể sử dụng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (rTPA) để làm tan cục máu đông, tái thông dòng chảy của mạch máu. Nếu được can thiệp trong khung giờ này, hiệu quả điều trị sẽ đạt mức tối ưu.
• Đối với đột quỵ xuất huyết não (chiếm khoảng 15%): Tình trạng này xảy ra khi một mạch máu trong não bị vỡ, gây chảy máu vào nhu mô não hoặc các khoang quanh não. Trong trường hợp này, “giờ vàng” thường trong 3 đến 6 giờ đầu. Tuy nhiên, trường hợp này không áp dụng cho việc dùng thuốc tiêu sợi huyết (vì sẽ làm tình trạng chảy máu trầm trọng hơn), mà mang ý nghĩa của việc chẩn đoán nhanh chóng, kiểm soát huyết áp khẩn cấp, chống phù não và can thiệp ngoại khoa kịp thời để giải quyết khối máu tụ nếu cần thiết.

Cần hiểu rằng, não bộ là cơ quan cực kỳ nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy. Vùng não bị ảnh hưởng bởi đột quỵ có thể được chia thành hai phần: vùng lõi nhồi máu (nơi các tế bào đã chết vĩnh viễn) và vùng tranh tối tranh sáng (penumbra) bao quanh. Vùng tranh tối tranh sáng là khu vực các tế bào não đang bị thiếu máu nuôi nhưng chưa chết hẳn, chúng đang “thoi thóp” và chờ được cứu. Mục tiêu chính của cấp cứu giờ vàng chính là cứu lấy vùng não quý giá này. 

2. Tầm quan trọng của cấp cứu đột quỵ giờ vàng

Tận dụng thành công khung giờ vàng trong cấp cứu đột quỵ là yếu tố mang tính quyết định, có khả năng thay đổi hoàn toàn cuộc đời của một con người. Nếu được can thiệp kịp thời, người bệnh có cơ hội cao để cứu sống mô não, giảm thiểu di chứng và nhanh chóng phục hồi chức năng. Ngược lại, nếu bỏ lỡ khung giờ này, tổn thương não sẽ trở nên nghiêm trọng, kéo theo hệ lụy nặng nề về sức khỏe, chi phí điều trị và chất lượng cuộc sống lâu dài.

Lợi ích khi cấp cứu đột quỵ kịp thời trong khung giờ vàng:

• Tối đa hóa khả năng phục hồi chức năng: Đây là lợi ích quan trọng nhất. Việc tái thông mạch máu não kịp thời giúp cứu sống vùng não “tranh tối tranh sáng” (penumbra) đang trên bờ vực hoại tử. Theo Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ, bệnh nhân đột quỵ nhồi máu não được điều trị bằng thuốc tiêu sợi huyết (rTPA) trong vòng 3 giờ đầu có khả năng phục hồi tốt, ít hoặc không có di chứng cao hơn 30% so với những người không được điều trị hoặc điều trị muộn. Việc phục hồi này đồng nghĩa với việc bệnh nhân có thể lấy lại khả năng đi lại, nói chuyện, tự chăm sóc bản thân và quay trở lại cuộc sống bình thường.
• Giảm thiểu di chứng tàn phế: Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật. Các di chứng phổ biến bao gồm liệt nửa người, méo miệng, rối loạn ngôn ngữ (không nói được hoặc nói ngọng), suy giảm trí nhớ và nhận thức. Cấp cứu trong giờ vàng trực tiếp làm giảm mức độ tổn thương não, từ đó giảm đáng kể nguy cơ và mức độ nặng của các di chứng này. Một người có thể chỉ bị yếu nhẹ ở tay chân thay vì bị liệt hoàn toàn nếu được can thiệp sớm.
• Rút ngắn thời gian và chi phí điều trị: Bệnh nhân được cấp cứu kịp thời thường có quá trình hồi phục nhanh hơn, thời gian nằm viện được rút ngắn. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí điều trị trực tiếp (viện phí, thuốc men) mà còn giảm gánh nặng chi phí gián tiếp (chi phí chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng, mất thu nhập của cả bệnh nhân và người thân). Đây là một lợi ích vô cùng to lớn.

Hậu quả khi bỏ lỡ thời gian vàng cấp cứu đột quỵ:

• Tổn thương não vĩnh viễn: Mỗi giây phút chậm trễ là một phần não bộ chết đi không thể phục hồi. Khi cửa sổ vàng khép lại, vùng tranh tối tranh sáng cũng sẽ chết hoàn toàn, biến thành mô sẹo. Lúc này, mọi can thiệp tái tưới máu đều không còn nhiều ý nghĩa, thậm chí có thể gây hại.
• Di chứng nặng nề và mất khả năng sống độc lập: Bỏ lỡ giờ vàng đồng nghĩa với việc chấp nhận một tương lai với những khuyết tật nặng nề. Bệnh nhân có thể phải sống phần đời còn lại trên giường bệnh, phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của người khác, trở thành gánh nặng tâm lý và tài chính cho gia đình.
• Hạn chế các phương pháp điều trị hiệu quả nhất: Các phương pháp điều trị đặc hiệu và hiệu quả cao nhất như dùng thuốc tiêu sợi huyết hay can thiệp nội mạch đều có giới hạn nghiêm ngặt về thời gian. Đến bệnh viện muộn, bệnh nhân đã tự tước đi cơ hội được tiếp cận những “vũ khí” mạnh mẽ nhất trong cuộc chiến chống lại đột quỵ.

3. Tại sao khung giờ vàng cấp cứu cho bệnh nhân đột quỵ dễ bị bỏ lỡ

Mặc dù tầm quan trọng của giờ vàng đột quỵ là không thể bàn cãi, nhưng trên thực tế, một tỷ lệ lớn bệnh nhân đã không may bỏ lỡ cơ hội quý giá này. Nguyên nhân không chỉ do một phía, mà là do nhiều yếu tố kết hợp lại — từ chính người bệnh, người thân cho đến hoàn cảnh xung quanh và cách hệ thống y tế đang hoạt động.

Xuất phát từ nhận thức và thói quen:

• Không nhận diện được triệu chứng đột quỵ: Đây là nguyên nhân phổ biến và nguy hiểm nhất. Các dấu hiệu điển hình của đột quỵ như lệch mặt, yếu liệt tay chân, rối loạn ngôn ngữ thường bị nhầm với những tình trạng không đặc hiệu như cảm mạo, suy nhược cơ thể, hoặc hạ huyết áp tạm thời. Nhiều người có tâm lý “nghỉ một chút sẽ khỏe lại”, vô tình để thời gian vàng trôi qua một cách lãng phí. Đặc biệt, các triệu chứng không điển hình như đau đầu dữ dội, chóng mặt đột ngột, mất thăng bằng, hay nhìn mờ cũng dễ bị bỏ qua.
• Tâm lý chủ quan, trì hoãn: Ngay cả khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, nhiều người vẫn chần chừ, do dự. Họ có xu hướng chờ đợi xem các triệu chứng có tự thuyên giảm hay không, thay vì gọi cấp cứu ngay lập tức. Tâm lý “ngại phiền phức”, “chờ đến sáng mai rồi đi khám” đặc biệt nguy hiểm nếu đột quỵ xảy ra vào ban đêm hoặc những ngày nghỉ lễ.
• Sơ cứu sai cách làm lãng phí thời gian: Thay vì gọi 115, nhiều gia đình lại loay hoay áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng không có cơ sở khoa học như cạo gió, giác hơi, chích máu đầu ngón tay, bấm huyệt, hay cho bệnh nhân uống các loại thuốc không rõ nguồn gốc. Những hành động này không những không có tác dụng mà còn làm trì hoãn việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện, trực tiếp đánh cắp thời gian vàng.

Những yếu tố ngoài tầm kiểm soát:

• Vị trí địa lý và giao thông: Bệnh nhân sống ở các vùng nông thôn, miền núi, hải đảo xa xôi gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ. Thời gian di chuyển có thể kéo dài hàng giờ đồng hồ. Ngay cả ở các thành phố lớn, tình trạng kẹt xe vào giờ cao điểm cũng là một rào cản lớn, có thể biến một quãng đường ngắn thành một hành trình dài đằng đẵng.
• Năng lực của hệ thống y tế tuyến cơ sở: Không phải bệnh viện nào cũng có đủ trang thiết bị hiện đại (máy chụp CT scan, MRI), thuốc men đặc trị (thuốc tiêu sợi huyết) và đội ngũ y bác sĩ được đào tạo chuyên sâu về đột quỵ. Nhiều bệnh nhân khi được đưa đến bệnh viện tuyến huyện, tuyến tỉnh không đủ điều kiện điều trị sẽ phải trải qua quá trình chuyển tuyến lên bệnh viện tuyến trung ương, và mỗi phút giây trong quá trình này đều là thời gian vàng bị lãng phí.
• Đột quỵ xảy ra trong lúc ngủ: Bệnh nhân và người nhà không thể xác định chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng. Khi thức dậy, có thể cửa sổ 4,5 giờ đã trôi qua, làm hạn chế đáng kể các lựa chọn điều trị.

Việc hiểu rõ những rào cản này là bước đầu tiên để có thể phá vỡ chúng. Nâng cao nhận thức cộng đồng về triệu chứng, loại bỏ các phương pháp sơ cứu sai lầm và xây dựng một hệ thống cấp cứu, chuyển tuyến hiệu quả chính là chìa khóa để ngày càng có nhiều bệnh nhân được cứu sống trong khung giờ vàng đột quỵ.

4. Những lưu ý về thời gian vàng cấp cứu đột quỵ

Khi đối mặt với một tình huống nghi ngờ đột quỵ, sự bình tĩnh, kiến thức đúng và hành động nhanh chóng, chính xác là yếu tố quyết định. Dưới đây là những lưu ý sống còn, được trình bày một cách rõ ràng và dễ nhớ, để bất cứ ai cũng có thể xử trí đúng cách trong cuộc chiến giành giật từng giây trong thời gian vàng cấp cứu đột quỵ.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ: 

Khi một người đột ngột có những biểu hiện sau, cần nghĩ ngay đến khả năng đột quỵ và xử lý khẩn cấp:

• Đột ngột mất khả năng giữ thăng bằng hoặc phối hợp động tác, biểu hiện qua việc không thể đứng vững, bước đi loạng choạng, lảo đảo như say rượu. Kèm theo đó có thể là cảm giác chóng mặt dữ dội kiểu quay cuồng (vertigo), buồn nôn, nôn ói – thường do tổn thương tiểu não hoặc thân não.
• Mắt một bên hoặc cả hai bên, mất thị lực đột ngột, nhìn đôi (song thị) hoặc cảm giác tối sầm. Đây là dấu hiệu của thiếu máu cấp tính tại các vùng vỏ não thị giác, thần kinh thị hoặc thân não.
• Liệt mặt trung ương, xệ mặt một bên, rõ nhất khi yêu cầu người bệnh cười hoặc chu môi. Thường kèm theo giảm vận động phần dưới của mặt nhưng vẫn giữ được cử động trán, cho thấy tổn thương tại bán cầu đại não (liệt dây thần kinh mặt trung ương).
• Bệnh nhân có thể mất sức hoặc không thể điều khiển tay, chân một bên cơ thể. Tình trạng này thường xảy ra đột ngột, đôi khi chỉ là cảm giác tê yếu ban đầu nhưng nhanh chóng chuyển sang liệt. Dấu hiệu này là đặc trưng của tổn thương bó tháp do thiếu máu vùng vỏ não vận động.
• Nói khó, nói lắp, phát âm không rõ hoặc không thể hiểu và diễn đạt lời nói dù còn tỉnh táo. Đây là biểu hiện của tổn thương vùng ngôn ngữ (vùng Broca hoặc Wernicke) ở bán cầu ưu thế, thường là bên trái. 

Xử lý đúng cách khi nghi ngờ có đột quỵ:

• Bước 1: Ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu: Thời gian xuất hiện dấu hiệu đầu tiên là yếu tố quan trọng để bác sĩ quyết định phương pháp điều trị.
• Bước 2: Gọi cấp cứu 115 ngay: Không chần chừ. Cung cấp địa chỉ cụ thể, triệu chứng, thời điểm khởi phát và tình trạng hiện tại.
• Bước 3: Giữ bệnh nhân an toàn: Đặt nằm nghiêng nếu có nôn ói để tránh sặc. Kê đầu cao khoảng 30 độ. Nới lỏng quần áo.
• Bước 4: Trấn an người bệnh: Giữ bình tĩnh. Tránh hoảng loạn vì có thể làm tình trạng nặng hơn.
• Bước 5: Chuẩn bị giấy tờ cần thiết: Bao gồm thẻ bảo hiểm, danh sách thuốc đang dùng và thông tin bệnh nền nếu có.

Tuyệt đối không làm những điều sau:

• Trong cơn đột quỵ cấp, đặc biệt nếu bệnh nhân có rối loạn ý thức hoặc rối loạn nuốt (dysphagia), việc cho ăn hoặc uống có thể gây sặc, hít sặc vào đường thở, dẫn đến viêm phổi hít, suy hô hấp, thậm chí tử vong. Vì vậy, tuyệt đối không đút nước, sữa, thuốc hay bất kỳ loại thực phẩm nào.
• Không uống thuốc huyết áp, aspirin hay bất kỳ loại nào khi chưa có chỉ định. Nếu bệnh nhân bị đột quỵ xuất huyết, aspirin hoặc thuốc làm loãng máu có thể làm chảy máu não nặng thêm. Việc hạ huyết áp đột ngột bằng thuốc cũng có thể làm giảm tưới máu não, khiến vùng tổn thương lan rộng.
• Các phương pháp như chích máu đầu ngón tay, châm cứu, cạo gió, xông hơi, đánh gió, nặn máu tai… hoàn toàn không có cơ sở y học trong điều trị đột quỵ. Chúng không chỉ không hiệu quả, mà còn làm trì hoãn việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện, khiến mất “thời gian vàng” trong cấp cứu và điều trị chuyên sâu.
• Không lay gọi hoặc di chuyển mạnh vì nó có thể gây tổn thương thêm các cấu trúc thần kinh vốn đang bị thiếu máu và Tăng nguy cơ ngã, chấn thương đầu, hoặc tụt huyết áp đột ngột nếu người bệnh đang trong tình trạng yếu liệt hoặc mất điều hòa tư thế.

5. Quy trình cấp cứu bệnh nhân đột quỵ trong thời gian vàng

Để tận dụng tối đa khung giờ vàng, quy trình cấp cứu đột quỵ phải là một chuỗi hành động phối hợp nhịp nhàng, nhanh chóng và chuyên nghiệp, bắt đầu từ hiện trường cho đến khi bệnh nhân được can thiệp tại bệnh viện. Hiểu rõ quy trình này giúp người nhà phối hợp tốt hơn với đội ngũ y tế.

Giai đoạn 1: Khi xảy ra đột quỵ và trên đường đến bệnh viện

1. Nhận diện và hành động: Ngay khi phát hiện các dấu hiệu theo quy tắc BE FAST, người nhà cần thực hiện hai việc song song: gọi ngay 115 và ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng.
2. Sơ cứu ban đầu đúng cách: Trong khi chờ xe cấp cứu, người nhà thực hiện các bước sơ cứu an toàn như: đặt bệnh nhân nằm nghiêng, nới lỏng quần áo, không cho ăn uống.
3. Vận chuyển chuyên nghiệp: Đội cấp cứu 115 khi đến nơi sẽ nhanh chóng đánh giá tình trạng sinh tồn (đường thở, nhịp thở, tuần hoàn), đặt bệnh nhân lên cáng và vận chuyển bằng xe cứu thương. Trên xe, nhân viên y tế có thể cung cấp oxy, theo dõi huyết áp, và thông báo trước cho bệnh viện tiếp nhận để kích hoạt quy trình nội viện. Việc thông báo trước này vô cùng quan trọng, giúp bệnh viện chuẩn bị sẵn sàng mọi nguồn lực.

Giai đoạn 2: Tại bệnh viện

Khi bệnh nhân nghi ngờ đột quỵ cấp được đưa đến phòng cấp cứu, một quy trình ưu tiên đặc biệt gọi là “Code Stroke” (Báo động đột quỵ) sẽ được kích hoạt. Bệnh nhân sẽ được đưa vào luồng cấp cứu khẩn, bỏ qua nhiều thủ tục hành chính thông thường.

1. Tiếp nhận và đánh giá ban đầu tại phòng cấp cứu: Ngay tại cửa phòng cấp cứu, đội ngũ bác sĩ trực sẽ tiếp nhận bệnh nhân, đánh giá nhanh các dấu hiệu sinh tồn và thang điểm đột quỵ (thường là thang điểm NIHSS). Bác sĩ sẽ hỏi người nhà các thông tin quan trọng: thời điểm khởi phát, tiền sử bệnh, thuốc đang dùng.
2. Chụp hình não khẩn cấp để xác định loại đột quỵ: Bệnh nhân sẽ được đưa thẳng đến phòng chẩn đoán hình ảnh để chụp CT scan hoặc MRI sọ não. Đây là bước rất quan trọng giúp bác sĩ biết rõ:

• Phân biệt đột quỵ nhồi máu não và xuất huyết não.
• Xác định vị trí và mức độ tổn thương.
• Đánh giá vùng não có thể cứu sống. Mục tiêu thời gian cho bước này thường là dưới 25 phút kể từ khi bệnh nhân nhập viện.

3. Xét nghiệm và hội chẩn đa chuyên khoa: Khi bệnh nhân đang được chụp hình não, y tá sẽ đồng thời lấy máu để làm các xét nghiệm quan trọng như: kiểm tra đường huyết, tình trạng đông máu và các chỉ số sức khỏe khác.
4. Ngay sau đó, các bác sĩ thuộc nhiều chuyên khoa như cấp cứu, thần kinh, chẩn đoán hình ảnh và bác sĩ điều trị mạch máu sẽ họp bàn nhanh tại phòng máy tính. Họ cùng xem kết quả xét nghiệm và hình ảnh chụp để đưa ra quyết định điều trị phù hợp và nhanh nhất cho người bệnh.
5. Bác sĩ quyết định hướng điều trị và bắt đầu xử lý ngay:

• Nếu là đột quỵ nhồi máu não và trong cửa sổ 4,5 giờ: Bệnh nhân đủ điều kiện sẽ được chỉ định dùng thuốc tiêu sợi huyết (rTPA). Thuốc sẽ được tiêm ngay tại phòng cấp cứu hoặc phòng chụp CT. Mục tiêu “thời gian cửa-kim” (từ khi nhập viện đến khi tiêm thuốc) lý tưởng là dưới 60 phút, thậm chí dưới 45 phút.
• Nếu là đột quỵ do tắc mạch máu lớn: Bệnh nhân có thể được chuyển khẩn cấp đến phòng can thiệp nội mạch (DSA) để tiến hành lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học.
• Nếu là đột quỵ xuất huyết não: Bệnh nhân sẽ được điều trị nội khoa tích cực (kiểm soát huyết áp, chống phù não) và có thể được hội chẩn phẫu thuật nếu cần.

6. Theo dõi và chăm sóc sau khi điều trị: Sau khi được điều trị cấp, bệnh nhân sẽ được chuyển đến Đơn vị Chăm sóc Tích cực (ICU) hoặc Đơn vị Đột quỵ (Stroke Unit) để được theo dõi sát sao các dấu hiệu sinh tồn và bắt đầu quá trình phục hồi chức năng sớm.

=> Xem thêm: Sơ cứu tai biến mạch máu não đúng cách để không bỏ lỡ “thời gian vàng”

Thời gian vàng cấp cứu đột quỵ là yếu tố quyết định đến khả năng sống còn và phục hồi chức năng của người bệnh. Việc nhận biết sớm dấu hiệu và đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa trong thời gian vàng giúp giảm thiểu tổn thương não, hạn chế di chứng nặng nề và tăng cơ hội hồi phục.