Đột quỵ vì nắng nóng là một tình trạng rất nguy hiểm, đặc biệt trong những ngày hè oi bức khi cơ thể phải làm việc quá sức để điều hòa nhiệt độ. Nắng nóng không trực tiếp gây ra đột quỵ, nhưng lại làm tăng nhanh nguy cơ, nhất là ở những người có sẵn bệnh nền như cao huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc người già và trẻ nhỏ. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo như chóng mặt, nhức đầu, mệt lả, nói khó, yếu tay chân… và biết cách sơ cứu đúng như làm mát cơ thể, gọi cấp cứu ngay là cực kỳ quan trọng. Để phòng tránh hiệu quả, mỗi người nên chủ động uống đủ nước, mặc quần áo thoáng mát, tránh ra ngoài trời vào giờ cao điểm nắng và theo dõi sức khỏe thường xuyên, đặc biệt trong những đợt nắng nóng kéo dài.
1. Đột quỵ vì nắng nóng là gì?
Đột quỵ vì nắng nóng không phải là tên gọi chính thức trong y học, mà là cách nói quen thuộc để chỉ những ca tai biến mạch máu não xảy ra khi cơ thể phải chịu đựng nhiệt độ cao trong thời gian dài. Nắng nóng không trực tiếp gây ra đột quỵ, nhưng nó làm tăng gánh nặng cho cơ thể – nhất là ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền như tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường. Khi trời quá nóng, cơ thể dễ bị mất nước, máu trở nên đặc hơn, tuần hoàn kém và huyết áp dao động, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông hoặc gây vỡ mạch máu não. Đây chính là lý do khiến những ngày nắng gắt thường ghi nhận nhiều trường hợp nhập viện vì đột quỵ hơn. Các dạng đột quỵ thường gặp trong tình huống này là đột quỵ do thiếu máu não (nhồi máu não) và đột quỵ xuất huyết (xuất huyết não). Vì vậy, khi trời nắng nóng, mọi người cần chú ý hơn để bảo vệ sức khỏe và có những cách phòng tránh phù hợp, nhất là trong những ngày thời tiết khắc nghiệt.
Nắng nóng hoạt động như một yếu tố nguy cơ gián tiếp, thúc đẩy và làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn, cuối cùng dẫn đến một trong hai dạng đột quỵ chính:
- Đột quỵ thiếu máu não là loại đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% tổng số ca. Khi trời quá nóng, cơ thể dễ bị mất nước do đổ mồ hôi nhiều. Điều này khiến máu trở nên đặc hơn và khó lưu thông, dễ hình thành các cục máu đông. Nếu một cục máu đông này di chuyển lên não và gây tắc nghẽn mạch máu, não sẽ không nhận đủ oxy và dưỡng chất, từ đó các tế bào não bắt đầu chết đi – gây ra cơn đột quỵ.
- Đột quỵ xuất huyết não, còn gọi là chảy máu não, thường xảy ra khi các mạch máu trong não bị vỡ. Vào những ngày nắng gắt, nếu người bệnh đi từ nơi quá nóng vào phòng lạnh đột ngột, các mạch máu co lại nhanh, làm huyết áp tăng cao bất thường. Với những người đã có sẵn bệnh lý mạch máu như cao huyết áp hay phình mạch, tình trạng này dễ dẫn đến vỡ mạch và chảy máu trong não – gây đột quỵ nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng.
Đột quỵ vì nắng nóng xảy ra khi cơ thể không chịu nổi nhiệt độ cao, dẫn đến nhiều thay đổi bất thường bên trong như mất nước, tăng huyết áp hay hình thành cục máu đông. Những thay đổi này có thể âm thầm diễn ra, nhưng nếu không được xử lý kịp thời, sẽ dẫn đến đột quỵ – tức là não bị tổn thương nghiêm trọng do thiếu máu hoặc chảy máu. Đây là tình trạng nguy hiểm, cần được cấp cứu ngay để bảo vệ tính mạng người bệnh.
2. Vì sao thời tiết nắng nóng làm tăng nguy cơ đột quỵ?
Khi trời quá nóng, cơ thể phải hoạt động nhiều hơn bình thường để giữ nhiệt độ ổn định quanh mức 37°C. Điều này giống như việc máy điều hòa phải chạy hết công suất trong những ngày nắng gắt. Quá trình đó khiến tim đập nhanh hơn, mạch máu giãn nở và cơ thể dễ bị mất nước, từ đó gây ra áp lực lên hệ tuần hoàn. Nếu tình trạng này kéo dài, các nguy cơ như máu cô đặc, huyết áp dao động hoặc tim hoạt động quá sức sẽ tăng lên, làm nguy cơ đột quỵ cũng cao hơn. Cơ chế gây bệnh:
- Mất nước và cô đặc máu: Đây là cơ chế nguy hiểm nhất. Để hạ nhiệt, cơ thể tiết ra rất nhiều mồ hôi. Nếu không được bù đủ nước, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng mất nước. Máu sẽ trở nên đặc và quánh hơn, làm tăng độ kết dính của các tế bào máu. Điều này giống như một dòng sông đang chảy êm đềm bỗng trở nên đặc quánh vì bùn, dòng chảy sẽ chậm lại và dễ bị tắc nghẽn. Tương tự, máu cô đặc làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông, là nguyên nhân trực tiếp gây ra đột quỵ nhồi máu não.
- Rối loạn điện giải: Cùng với mồ hôi, cơ thể cũng mất đi các chất điện giải quan trọng như natri, kali. Sự mất cân bằng này ảnh hưởng đến hoạt động của tim và khả năng điều hòa huyết áp, có thể gây ra các rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp hoặc thậm chí là rối loạn tri giác.
- Gánh nặng cho hệ tim mạch: Tim phải đập nhanh hơn và mạnh hơn để bơm máu đến da, giúp giải phóng nhiệt. Điều này làm tăng gánh nặng cho tim, đặc biệt nguy hiểm ở những người đã có sẵn bệnh nền tim mạch như suy tim, bệnh mạch vành. Khi tim hoạt động quá sức, hiệu quả bơm máu lên não có thể bị suy giảm.
- Thay đổi nhiệt độ đột ngột: Thói quen di chuyển từ ngoài trời nắng nóng vào ngay phòng máy lạnh có nhiệt độ thấp có thể gây sốc nhiệt. Mạch máu ngoại vi đang giãn nở để tản nhiệt sẽ co lại đột ngột, khiến huyết áp tăng vọt và tăng nguy cơ vỡ mạch máu não, gây đột quỵ xuất huyết.
3. Những đối tượng nào có nguy cơ cao bị đột quỵ vì nắng nóng?
- Người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên): Đây là nhóm đối tượng nguy cơ cao nhất. Ở người lớn tuổi, khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể suy giảm, cảm giác khát nước cũng kém nhạy bén hơn nên dễ bị mất nước mà không nhận ra. Hơn nữa, họ thường mắc các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, làm tăng tính nhạy cảm với tác động của nhiệt.
- Trẻ em (đặc biệt là dưới 4 tuổi): Hệ thống điều hòa thân nhiệt của trẻ chưa phát triển hoàn thiện. Trẻ cũng có tỷ lệ diện tích bề mặt da so với khối lượng cơ thể lớn hơn người lớn, khiến chúng hấp thụ nhiệt nhanh hơn và mất nước cũng nhanh hơn.
- Người có bệnh lý mạn tính:
- Bệnh tim mạch: Suy tim, bệnh mạch vành, rung nhĩ.
- Tăng huyết áp: Huyết áp không ổn định dễ bị tác động bởi sự thay đổi nhiệt độ.
- Đái tháo đường: Bệnh này có thể gây tổn thương mạch máu và thần kinh, làm giảm khả năng điều tiết mồ hôi và thân nhiệt.
- Béo phì: Người béo phì có xu hướng giữ nhiệt nhiều hơn và hệ tim mạch của họ phải làm việc vất vả hơn.
- Người lao động ngoài trời: Nông dân, công nhân xây dựng, nhân viên giao hàng… là những người thường xuyên phải tiếp xúc trực tiếp với nắng nóng cường độ cao, khiến nguy cơ mất nước và say nắng tăng vọt.
- Người đang sử dụng một số loại thuốc: Các loại thuốc như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, thuốc chống trầm cảm… có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt hoặc làm tăng tình trạng mất nước của cơ thể.
4. Dấu hiệu nhận biết đột quỵ do trời nắng nóng
Việc nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ do trời nắng nóng là yếu tố để cứu sống bệnh nhân và giảm thiểu di chứng. Các triệu chứng thường bao gồm các dấu hiệu đột quỵ kinh điển, đi kèm với các triệu chứng do nhiệt gây ra.
- Đau đầu dữ dội, cơn đau cấp tính và đột ngột.
- Chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng, đi lại khó khăn.
- Da khô, nóng và đỏ ửng: Đây là một dấu hiệu đặc trưng rất quan trọng. Do hệ thống điều hòa thân nhiệt bị tổn thương, cơ thể mất khả năng tiết mồ hôi để làm mát.
- Thân nhiệt tăng cao, có thể lên đến 40-41°C.
- Nhịp tim nhanh, hơi thở nông và gấp.
- Buồn nôn hoặc nôn mửa.
- Lú lẫn, mất phương hướng, hoặc thậm chí co giật, bất tỉnh, hôn mê.
5. Phân biệt dấu hiệu đột quỵ vì nắng nóng và sốc nhiệt
Nhiều người dễ nhầm lẫn giữa đột quỵ do nắng nóng và sốc nhiệt (còn gọi là say nắng), vì cả hai đều xảy ra trong thời tiết oi bức. Tuy nhiên, đây là hai vấn đề khác nhau. Sốc nhiệt xảy ra khi cơ thể quá nóng và không thể tự hạ nhiệt, khiến thân nhiệt tăng vọt và có thể dẫn đến mất ý thức, nhưng nguyên nhân không liên quan đến tổn thương não do mạch máu. Ngược lại, đột quỵ vì nắng nóng là tình trạng tai biến mạch máu não thật sự, do nhiệt độ cao làm tăng huyết áp, mất nước, hoặc hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu não.
| Tiêu chí | Đột quỵ vì nắng nóng | Say nắng / Sốc nhiệt |
| Bản chất | Tai biến mạch máu não được thúc đẩy bởi nhiệt. | Tình trạng mất nước và rối loạn thân nhiệt nghiêm trọng. |
| Bài tiết mồ hôi | Không có hoặc rất ít mồ hôi. | Đổ mồ hôi rất nhiều. |
| Tình trạng da | Da khô, nóng ran, đỏ ửng. | Da ẩm ướt, nhợt nhạt, lạnh. |
| Triệu chứng thần kinh | Rõ rệt và khu trú theo quy tắc F.A.S.T (méo mặt, yếu liệt tay chân một bên, nói khó). | Chủ yếu là mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút. Có thể lú lẫn nhưng ít có dấu hiệu liệt khu trú. |
| Mức độ khẩn cấp | Cực kỳ khẩn cấp, cần can thiệp y tế chuyên sâu ngay lập tức để cứu tế bào não. | Rất khẩn cấp, cần làm mát và bù nước ngay, có thể tiến triển thành nguy hiểm nếu không xử lý. |
6. Hướng dẫn sơ cứu khẩn cấp khi bị đột quỵ vì nắng nóng
Sơ cứu khi bị đột quỵ vì nắng nóng đúng cách trong những phút đầu tiên có thể quyết định đến sự sống còn và khả năng hồi phục của người bệnh. Hãy bình tĩnh và thực hiện theo các bước sau:
- Bước 1: Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức là bước quan trọng và cần thực hiện đầu tiên. Khi liên hệ, hãy cung cấp rõ ràng tình trạng của nạn nhân và vị trí chính xác để nhân viên y tế có thể đến hỗ trợ kịp thời.
- Bước 2: Di chuyển nạn nhân đến nơi thoáng mát bằng cách nhanh chóng đưa họ ra khỏi khu vực nắng nóng, vào chỗ có bóng râm hoặc tốt nhất là trong phòng có điều hòa để giảm tác động của nhiệt độ.
- Bước 3: Đặt người bệnh nằm xuống, đầu và vai kê cao hơn một chút (khoảng 30 độ) để giúp giảm áp lực nội sọ. Nếu người bệnh nôn, hãy nghiêng đầu họ sang một bên để tránh sặc.
- Bước 4: Cởi bỏ bớt hoặc nới rộng quần áo bó sát để giúp cơ thể dễ dàng tản nhiệt.
- Bước 5: Làm mát cơ thể cho nạn nhân bằng cách dùng khăn thấm nước mát (không sử dụng nước đá lạnh) đắp lên trán, cổ, nách và bẹn – những vị trí có mạch máu lớn gần da giúp hạ nhiệt nhanh hơn, đồng thời dùng quạt hoặc bìa carton quạt liên tục để tăng hiệu quả làm mát.
- Bước 6: Chú ý đến nhịp thở và mạch của người bệnh trong khi chờ xe cấp cứu. Nếu nạn nhân ngừng thở hoặc ngừng tim, hãy tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) nếu bản thân đã được đào tạo.
3 điều không được làm:
- Không cho người bệnh ăn hoặc uống bất cứ thứ gì, vì khả năng nuốt của họ có thể bị suy giảm, dễ gây sặc vào phổi.
- Không tự ý cho người bệnh dùng thuốc, kể cả thuốc hạ sốt hay thuốc huyết áp.
- Không tụ tập đông người xung quanh nạn nhân vì sẽ làm không khí thêm ngột ngạt.
=> Xem thêm: Đột quỵ vì tắm khuya để hiểu vì sao tắm muộn làm tăng nguy cơ
7. Cách phòng tránh đột quỵ hiệu quả trong mùa nắng nóng
Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Việc chủ động áp dụng các cách phòng tránh đột quỵ vì trời nắng nóng là phương pháp tốt nhất để bảo vệ bản thân và gia đình.
- Uống đủ nước: Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu. Hãy uống ít nhất 2 – 2.5 lít nước mỗi ngày, ngay cả khi không cảm thấy khát. Nên uống từng ngụm nhỏ và chia đều trong ngày. Có thể bổ sung thêm nước ép trái cây (không đường), nước dừa hoặc oresol để bù điện giải nếu hoạt động nhiều ngoài trời. Hạn chế tối đa rượu bia, cà phê và đồ uống có gas vì chúng gây mất nước.
- Tránh tiếp xúc trực tiếp với nắng gắt: Hạn chế ra đường vào những giờ nắng nóng đỉnh điểm (thường từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều). Nếu bắt buộc phải ra ngoài, hãy mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát, sáng màu, đội mũ rộng vành và đeo kính râm.
- Duy trì môi trường sống mát mẻ: Sử dụng điều hòa ở nhiệt độ hợp lý (khoảng 26-28°C) và tránh để chênh lệch nhiệt độ trong nhà và ngoài trời quá lớn (không quá 7°C). Tránh hướng luồng gió của điều hòa hoặc quạt thổi thẳng vào người.
- Chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Tăng cường ăn rau xanh, hoa quả tươi để bổ sung vitamin và khoáng chất. Ưu tiên các thực phẩm tốt cho tim mạch như cá béo (giàu omega-3), các loại hạt, dầu ô liu. Hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ và muối.
- Tập thể dục hợp lý: Duy trì thói quen vận động đều đặn nhưng chọn thời điểm mát mẻ như sáng sớm hoặc chiều tối. Ưu tiên các bài tập trong nhà vào những ngày quá nóng.
- Quản lý tốt các bệnh nền: Nếu bản thân có các bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường, tim mạch, hãy tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ, uống thuốc đều đặn và tái khám định kỳ.
- Tầm soát sức khỏe định kỳ: Việc khám sức khỏe và tầm soát đột quỵ định kỳ giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ như hẹp động mạch, phình mạch máu não… để có biện pháp can thiệp kịp thời.
Đột quỵ vì nắng nóng là một tình trạng nguy hiểm, có thể đe dọa đến tính mạng, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu chúng ta hiểu đúng và chuẩn bị kỹ. Để bảo vệ bản thân và người thân, cần biết ai là người dễ bị ảnh hưởng (như người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền), nhận ra các dấu hiệu sớm (như chóng mặt, mệt lả, da khô nóng, nói khó, méo mặt) và nắm rõ cách sơ cứu cơ bản khi gặp trường hợp khẩn cấp. Vào mùa hè, hãy chú ý uống đủ nước, nghỉ ngơi trong bóng râm hoặc nơi mát mẻ, tránh ra ngoài khi trời nắng gắt, ăn uống đủ chất và giữ tinh thần thoải mái. Đừng chủ quan với thời tiết nóng bức – chỉ cần một chút lơ là cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
