Đột quỵ tê tay: Nhận biết, xử lý và phục hồi

Audio Podcasts

Tê tay có thể là dấu hiệu sớm của đột quỵ, không đơn thuần chỉ là cảm giác tê bì thông thường, mà có thể phản ánh tổn thương cấp tính đang xảy ra trong não bộ. Đột quỵ – hay còn gọi là tai biến mạch máu não – xảy ra khi dòng máu nuôi dưỡng não bị gián đoạn đột ngột, khiến các tế bào não nhanh chóng chết đi do thiếu oxy và dưỡng chất. Triệu chứng tê tay hoặc yếu liệt tay chân chính là hậu quả của việc tín hiệu từ não đến cơ thể bị gián đoạn. Khi đó, người bệnh có thể cảm thấy tê rần, mất cảm giác, yếu sức ở một bên tay hoặc chân. Đây là dấu hiệu cảnh báo cần được xử lý khẩn cấp, vì mỗi phút trôi qua, não bộ đều chịu tổn thương nặng nề hơn.

1. Vì sao người bị đột quỵ thường tê tay?

Đột quỵ tê tay không phải là vấn đề bắt nguồn từ chính cánh tay hay bàn tay. Nguyên nhân sâu xa nằm ở bộ não – trung tâm chỉ huy của toàn bộ cơ thể. Để hiểu rõ cơ chế này, cần xem xét cách não bộ điều khiển cảm giác.

Não bộ chứa các vùng chuyên biệt chịu trách nhiệm xử lý thông tin từ các giác quan, bao gồm cả xúc giác. Khi chạm vào một vật gì đó, các thụ thể thần kinh ở da sẽ gửi tín hiệu qua các dây thần kinh đến tủy sống và cuối cùng là lên não để được “giải mã”. Hai khu vực não đóng vai trò quan trọng trong quá trình này là đồi thị (thalamus), nơi tiếp nhận và phân loại phần lớn các tín hiệu cảm giác, và vỏ não cảm giác (sensory cortex), nơi diễn giải các tín hiệu này thành cảm giác cụ thể như nóng, lạnh, đau, hay áp lực.

Khi đột quỵ xảy ra, dòng máu đến các vùng não này bị chặn lại (đột quỵ thiếu máu cục bộ) hoặc mạch máu bị vỡ gây chảy máu (đột quỵ xuất huyết). Tình trạng này làm các tế bào thần kinh trong khu vực bị ảnh hưởng bị tổn thương hoặc chết đi. Hậu quả là não không còn khả năng tiếp nhận hoặc xử lý chính xác các tín hiệu cảm giác gửi từ một bên của cơ thể. Quá trình này có thể được hình dung giống như một tổng đài trung tâm bị lỗi, không thể xử lý hoặc diễn giải chính xác các tín hiệu gọi đến từ các “thuê bao” là tay, chân. Kết quả là người bệnh trải qua cảm giác tê bì, ngứa ran như kiến bò, hoặc thậm chí là mất hoàn toàn cảm giác ở tay, thường là ở một bên cơ thể đối diện với bán cầu não bị tổn thương.

2. Triệu chứng đột quỵ tê tay

Triệu chứng tê tay do đột quỵ có những đặc điểm rất riêng biệt, giúp phân biệt với các nguyên nhân tê tay thông thường khác (như ngồi sai tư thế, chèn ép dây thần kinh ngoại biên). Và đặc biệt, các triệu chứng này thường khởi phát một cách đột ngột và dữ dội.

Tính chất đột ngột: Cảm giác tê xuất hiện bất ngờ, không có dấu hiệu báo trước. Người bệnh có thể đang sinh hoạt bình thường và đột nhiên cảm thấy một cánh tay hoặc bàn tay mất cảm giác.
Tê một bên cơ thể: Đây là đặc điểm điển hình. Đột quỵ thường chỉ ảnh hưởng đến một bán cầu não, do đó các triệu chứng, bao gồm cả tê tay, thường chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể (bên trái hoặc bên phải). Cảm giác tê có thể đi kèm với yếu hoặc liệt hoàn toàn ở cùng một bên tay và chân.
Cảm giác bất thường đi kèm: Ngoài cảm giác tê bì đơn thuần, người bệnh có thể cảm thấy:
- Châm chích, kiến bò: Một cảm giác ngứa ran, khó chịu lan từ các đầu ngón tay lên cánh tay.
- Tê buốt: Cảm giác lạnh hoặc buốt ở vùng chi bị ảnh hưởng.
- Nặng trĩu: Cảm giác cánh tay trở nên nặng nề, khó điều khiển và nhấc lên.
- Mất cảm giác hoàn toàn: Trong trường hợp nặng, người bệnh không còn cảm nhận được bất kỳ xúc giác nào ở vùng tay bị ảnh hưởng.
Đi kèm với yếu cơ: Triệu chứng tê tay trong đột quỵ rất hiếm khi xuất hiện đơn độc. Nó thường đi đôi với tình trạng yếu cơ hoặc liệt vận động ở cùng một bên cơ thể. Người bệnh có thể đột ngột không thể cầm nắm đồ vật, không thể giơ tay lên cao, hoặc cánh tay tự động rơi xuống khi cố gắng giữ thẳng.

3. Ngoài dấu hiệu tê tay trong đột quỵ còn dấu hiệu nào

Tê tay chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh toàn cảnh của các triệu chứng đột quỵ. Vì vậy, việc nhận biết các dấu hiệu cảnh báo sớm là vô cùng quan trọng.

Dưới đây là những biểu hiện thường gặp nên ghi nhớ:

Méo miệng, lệch mặt: Yêu cầu người bệnh mỉm cười hoặc nhe răng. Nếu một bên mặt bị xệ xuống, miệng lệch hoặc nụ cười không cân đối, đó có thể là dấu hiệu cảnh báo.
Yếu tay, tê tay: Yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên. Nếu một tay yếu, rơi xuống từ từ hoặc không thể nhấc lên, rất có thể đó là dấu hiệu liệt nửa người – một triệu chứng phổ biến của đột quỵ.
Nói ngọng, nói khó: Hỏi người bệnh nói một câu đơn giản. Nếu họ nói ngọng, nói lắp, không đúng từ, hoặc không thể nói được, đó là dấu hiệu cảnh báo rất nghiêm trọng.
Thời gian xử lý rất quan trọng: Nếu người bệnh có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, hãy gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Đừng chần chừ. Càng xử lý sớm, cơ hội hồi phục càng cao. Hãy ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu để cung cấp cho bác sĩ khi đến viện.

Ngoài ra, còn một số dấu hiệu khác cũng cần đặc biệt lưu ý:

Đau đầu dữ dội: Xuất hiện đột ngột, đau như búa bổ, chưa từng gặp trước đây.
Chóng mặt, mất thăng bằng: Đột nhiên đứng không vững, đi loạng choạng, cảm giác mọi thứ quay cuồng.
Rối loạn thị lực: Mắt nhìn mờ, nhìn đôi, hoặc mất hẳn thị lực ở một hoặc cả hai mắt.
Khó nuốt: Cảm giác vướng nghẹn, nuốt khó khăn hoặc sặc khi ăn uống.
Lú lẫn, mất định hướng: Trở nên lơ mơ, không hiểu lời người khác nói, hoặc không nhận ra người quen.

4. Cách xử lý khi thấy người bị đột quỵ tê tay

Khi đối mặt với một người có dấu hiệu đột quỵ, sự bình tĩnh và hành động đúng cách có thể quyết định đến khả năng sống sót và mức độ di chứng của họ. Dưới đây là các bước sơ cứu quan trọng cần tuân thủ nghiêm ngặt.

Bước 1: Nhanh chóng nhận diện dấu hiệu đột quỵ như: tê tay chân, méo miệng, nói khó, yếu liệt nửa người. Giữ bình tĩnh và gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Tuyệt đối không để người bệnh tự đi lại hay uống nước – vì có thể gây sặc hoặc té ngã nguy hiểm tính mạng.
Bước 2: Đặt người bệnh nằm nghiêng một bên, đầu hơi nâng cao để máu lưu thông tốt hơn lên não. Theo dõi nhịp thở và tình trạng ý thức. Nếu người bệnh ngưng thở, cần hô hấp nhân tạo nếu biết cách. Không tự ý dùng bất kỳ loại thuốc nào.
Bước 3: Không cho bệnh nhân ăn uống bất cứ thứ gì, kể cả nước. Người đột quỵ thường rối loạn chức năng nuốt, dễ gây sặc, ngạt thở hoặc viêm phổi hít nếu cố cho ăn uống.
Bước 4: Tuyệt đối không tự ý cho uống thuốc, kể cả aspirin, thuốc hạ áp, thuốc chống đông… Nếu người bệnh bị đột quỵ xuất huyết, việc dùng thuốc sai có thể khiến tình trạng nặng thêm hoặc tử vong.
Bước 5: Không áp dụng các phương pháp dân gian như cạo gió, giác hơi, chích máu… Những cách này không có cơ sở khoa học, làm mất “thời gian vàng” và có nguy cơ gây nhiễm trùng.
Bước 6: Hạn chế di chuyển người bệnh, không xốc nảy hoặc cố gắng bế người bệnh đi viện bằng phương tiện cá nhân. Chờ nhân viên y tế đến hỗ trợ để đảm bảo an toàn tối đa cho não và cơ thể bệnh nhân.

Cách xử lý khi thấy người bị đột quỵ tê tay

5. Biến chứng tê tay do đột quỵ có thể phục hồi không?

Câu trả lời là có, biến chứng tê tay và các di chứng khác do đột quỵ hoàn toàn có khả năng được cải thiện và phục hồi, nhưng quá trình này đòi hỏi sự kiên trì, nỗ lực và phương pháp đúng đắn. Nền tảng của sự phục hồi này là một cơ chế kỳ diệu của não bộ gọi là sự dẻo dai thần kinh (neuroplasticity).

Sự dẻo dai thần kinh là khả năng não bộ tự tái cấu trúc và hình thành các kết nối thần kinh mới để bù đắp cho những vùng bị tổn thương. Nói cách khác, các vùng não khỏe mạnh có thể “học” cách đảm nhận chức năng của những vùng đã bị phá hủy. Quá trình phục hồi chức năng chính là việc kích thích và thúc đẩy sự dẻo dai thần kinh này.

Các phương pháp điều trị và phục hồi chức năng chính bao gồm:

Vật lý trị liệu (VLTL): Các chuyên gia vật lý trị liệu sẽ thiết kế các bài tập chuyên biệt để cải thiện sức mạnh, sự phối hợp và biên độ vận động của cánh tay và bàn tay bị ảnh hưởng.
Hoạt động trị liệu (Occupational Therapy): Tập trung vào việc giúp bệnh nhân học lại các kỹ năng sinh hoạt hàng ngày như tự ăn uống, mặc quần áo, viết lách bằng cánh tay bị yếu. Điều này không chỉ phục hồi vận động mà còn tăng cường sự tự tin và độc lập cho người bệnh.
Bài tập rèn luyện cảm giác (Sensory Re-education): Đây là phương pháp đặc biệt hiệu quả cho chứng tê bì. Bệnh nhân sẽ được cho tiếp xúc với các vật có kết cấu, nhiệt độ, hình dạng khác nhau (ví dụ: vải nhung mềm, giấy nhám thô, vật nóng, vật lạnh) để kích thích và “dạy” lại cho não cách nhận biết và diễn giải các tín hiệu cảm giác.
Liệu pháp gương (Mirror Therapy): Bệnh nhân đặt tay yếu sau một chiếc gương và quan sát hình ảnh phản chiếu của bàn tay khỏe mạnh đang cử động. Kỹ thuật này “đánh lừa” não bộ, khiến nó nghĩ rằng bàn tay yếu cũng đang di chuyển, từ đó kích hHoạt các đường dẫn truyền thần kinh và thúc đẩy sự phục hồi.
Châm cứu và điện châm: Một số nghiên cứu cho thấy châm cứu có thể giúp cải thiện tuần hoàn máu, giảm co cứng cơ và kích thích các dây thần kinh, hỗ trợ quá trình phục hồi cảm giác và vận động.

Tiên lượng phục hồi: Sự phục hồi diễn ra mạnh mẽ nhất trong 3-6 tháng đầu tiên sau đột quỵ, nhưng quá trình này có thể tiếp tục kéo dài hàng năm nếu bệnh nhân kiên trì tập luyện. Tiên lượng phục hồi phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ tổn thương não ban đầu, tuổi tác, các bệnh lý đi kèm và quan trọng nhất là việc bắt đầu phục hồi chức năng sớm và cường độ tập luyện.

6. Phòng ngừa đột quỵ tê tay

Để giảm nguy cơ tê tay và đột quỵ, việc duy trì lối sống lành mạnh là yếu tố then chốt. Dưới đây là những thói quen nên áp dụng hàng ngày:

Ăn uống khoa học: Hạn chế thực phẩm nhiều chất béo, muối và đường. Ưu tiên rau xanh, trái cây, cá béo và các loại hạt giàu omega-3 giúp bảo vệ tim mạch.
Tập thể dục đều đặn: Vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày như đi bộ, đạp xe hoặc bơi lội để cải thiện tuần hoàn máu và giảm nguy cơ đột quỵ.
Kiểm soát cân nặng: Duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm áp lực lên tim và hệ tuần hoàn.
Giảm căng thẳng: Thiền, yoga hoặc hít thở sâu giúp thư giãn tinh thần và cân bằng huyết áp.
Phòng ngừa tiểu đường: Kiểm soát lượng đường trong máu thông qua chế độ ăn và luyện tập phù hợp.
Khám sức khỏe định kỳ: Tầm soát huyết áp, mỡ máu, tiểu đường để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ.

Nếu có tiền sử đột quỵ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, hãy tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ, kết hợp chế độ ăn uống và luyện tập phù hợp để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

=> Mời ông bà xem thêm biểu hiện tai biến mạch máu não giúp phát hiện sớm và xử trí kịp thời:

Tai biến mạch máu não và chảy máu mũi để phân biệt với các nguyên nhân thông thường
Đột quỵ và đau đầu nhằm nhận diện khi đau đầu là dấu hiệu nguy hiểm

Đột quỵ tê tay không chỉ là một triệu chứng đơn lẻ mà là một tín hiệu báo động đỏ từ não bộ, cho thấy một tình huống y tế khẩn cấp đang diễn ra. Khi tay bỗng dưng tê cứng, kèm theo các biểu hiện như méo miệng, nói khó, yếu một bên cơ thể, đó có thể là cơn đột quỵ đang diễn ra – một tình huống y tế khẩn cấp cần xử trí ngay lập tức. Gọi cấp cứu 115 càng sớm, cơ hội hồi phục càng cao. Dù tình trạng tê tay sau đột quỵ có thể kéo dài, nhưng với điều trị đúng cách và phục hồi chức năng đều đặn, người bệnh vẫn có thể dần lấy lại khả năng vận động và chất lượng cuộc sống.

Đột quỵ, Sức khỏe