Audio Podcasts
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là một dạng đột quỵ nhẹ, với các triệu chứng giống đột quỵ thật như yếu tay chân, nói khó, méo mặt nhưng thường biến mất trong vài phút đến một giờ. Mặc dù hồi phục nhanh, TIA cảnh báo máu lên não từng bị tắc tạm thời và là dấu hiệu nguy hiểm cho biết đột quỵ thực sự có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Theo AHA/ASA, khoảng 10–15% bệnh nhân bị TIA sẽ bị đột quỵ thật trong vòng 3 tháng, và một nửa trong số đó xảy ra chỉ trong vòng 48 giờ đầu tiên. Vì vậy, khi nghi ngờ TIA, cần đến bệnh viện ngay để được khám và phòng ngừa, giúp tránh các hậu quả nghiêm trọng về sau.
1. Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là gì?
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là tình trạng máu tạm thời không lên được một phần nhỏ của não, thường do một cục máu đông nhỏ làm tắc mạch máu. Triệu chứng như tê mặt, yếu tay chân hoặc nói khó, nhưng chỉ kéo dài vài phút rồi biến mất hoàn toàn. Dù không để lại di chứng, TIA là dấu hiệu cảnh báo rất nghiêm trọng, vì nhiều người sẽ bị đột quỵ thật trong vòng vài ngày sau đó. Nếu gặp triệu chứng nghi ngờ, cần đi khám ngay để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Giữa cơn TIA và đột quỵ, sự khác biệt chủ yếu nằm ở hậu quả để lại trong mô não. Trong một cơn đột quỵ, sự tắc nghẽn kéo dài đủ lâu để khiến các tế bào não ở khu vực bị ảnh hưởng chết đi vì thiếu oxy, dẫn đến tổn thương không thể hồi phục. Ngược lại, trong một cơn TIA, sự tắc nghẽn chỉ là tạm thời, dòng máu nhanh chóng được phục hồi, và các triệu chứng thần kinh sẽ biến mất hoàn toàn, thường là trong vòng dưới một giờ (tối đa là 24 giờ). Khi chụp cộng hưởng từ (MRI) não, sẽ không tìm thấy bằng chứng về tổn thương não vĩnh viễn. Dù vậy, không được phép chủ quan. TIA là bằng chứng rõ ràng rằng trong cơ thể đang tồn tại những điều kiện bất lợi sẵn sàng gây ra một cơn đột quỵ toàn diện bất cứ lúc nào.
Cảnh báo quan trọng: TIA là tình trạng khẩn cấp cần được xử lý ngay. Nguy cơ bị đột quỵ cao nhất trong vòng 48 giờ đầu sau khi có cơn TIA. Đừng chần chừ hay hy vọng triệu chứng sẽ tự hết, hãy gọi cấp cứu ngay để được giúp đỡ kịp thời nhé!
Giữa cơn TIA và Đột quỵ thực sự
| Tiêu chí | Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) | Đột quỵ thực sự (Tai biến mạch máu não) |
| Bản chất | Là một cơn cảnh báo nguy cơ đột quỵ sắp xảy ra. | Là một biến cố mạch máu não gây tổn thương thực thể. |
| Thời gian triệu chứng | Ngắn, thường dưới 1 giờ, tự hồi phục hoàn toàn. | Kéo dài, có thể tồn tại vĩnh viễn nếu không can thiệp kịp thời. |
| Tổn thương não | Không gây chết tế bào não, không có tổn thương vĩnh viễn. | Gây chết tế bào não, để lại vùng tổn thương vĩnh viễn. |
| Hậu quả | Không để lại di chứng thể chất, nhưng nguy cơ đột quỵ rất cao. | Thường để lại di chứng nặng nề (liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm nhận thức). |
2. Dấu hiệu cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA)
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) xuất hiện đột ngột với các triệu chứng giống hệt như một cơn đột quỵ thực sự, bao gồm yếu hoặc tê liệt một bên cơ thể, nói khó, méo mặt… Tuy nhiên, các dấu hiệu này thường biến mất hoàn toàn trong vòng vài phút đến một giờ. Việc nhận biết nhanh và chính xác các triệu chứng này rất quan trọng vì TIA là cảnh báo cho thấy máu lên não đã từng bị tắc nghẽn tạm thời, đồng nghĩa với nguy cơ đột quỵ thật sự có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
Quy tắc F.A.S.T là công cụ đơn giản giúp mọi người dễ dàng ghi nhớ và phát hiện các dấu hiệu đột quỵ, gồm:
- F (Face – Mặt): Mặt có thể bị xệ hoặc méo một bên, không thể cười đều.
- A (Arms – Tay): Yếu hoặc tê một bên tay, không thể giữ tay giơ lên cùng lúc.
- S (Speech – Lời nói): Nói khó, ngọng hoặc không thể nói câu hoàn chỉnh.
- T (Time – Thời gian): Khi phát hiện dấu hiệu, cần gọi cấp cứu ngay, không chần chừ.
Ngoài ra, TIA còn có thể gây rối loạn thị giác như nhìn mờ hoặc mất thị lực một bên, chóng mặt, mất thăng bằng, tê bì hoặc yếu đột ngột ở mặt, tay hoặc chân, và lú lẫn cấp tính. Nhận biết và xử trí kịp thời cơn thiếu máu não thoáng qua giúp phòng ngừa đột quỵ nghiêm trọng và bảo vệ sức khỏe hiệu quả.
3. Nguyên nhân gây ra cơn thiếu máu não thoáng qua và các yếu tố nguy cơ
TIA xảy ra khi máu giàu oxy tạm thời không đến được một phần của não do mạch máu bị tắc nghẽn trong thời gian ngắn. Có ba nguyên nhân chính gây ra tình trạng này:
- Cục máu đông: Đây là lý do phổ biến nhất. Cục máu đông có thể hình thành ở một nơi khác trong cơ thể như tim hoặc động mạch lớn, sau đó theo dòng máu đi lên não và kẹt lại ở một mạch máu nhỏ, làm tắc dòng máu trong chốc lát.
- Từ tim: Những người bị rung nhĩ (một rối loạn nhịp tim) rất dễ hình thành cục máu đông trong buồng tim. Những cục máu đông này có thể trôi lên não và gây ra TIA bất cứ lúc nào.
- Từ động mạch bị xơ vữa: Các mảng bám do cholesterol, mỡ và canxi tích tụ bên trong thành động mạch (như động mạch cảnh ở cổ) có thể bị nứt vỡ. Khi đó, cơ thể hình thành cục máu đông tại chỗ để “vá lại” phần tổn thương. Cục máu đông hoặc mảnh vụn từ mảng xơ vữa này có thể trôi lên não và gây tắc mạch.
Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng bị TIA trùng khớp với các yếu tố nguy cơ của đột quỵ:
- Tuổi tác: Nguy cơ tăng theo tuổi, đặc biệt rõ rệt sau 55 tuổi.
- Tiền sử gia đình: Nguy cơ cao hơn nếu có người thân ruột thịt (cha mẹ, anh chị em) từng bị TIA hoặc đột quỵ.
- Giới tính: Nam giới có nguy cơ mắc TIA sớm hơn, nhưng phụ nữ lại có tỷ lệ tử vong do đột quỵ cao hơn.
- Tiền sử cá nhân: Nếu đã từng bị TIA, nguy cơ tái phát và bị đột quỵ thực sự là rất cao.
- Tăng huyết áp: Kẻ giết người thầm lặng số một, là yếu tố nguy cơ mạnh nhất.
- Hút thuốc lá: Gấp đôi nguy cơ đột quỵ, gây tổn thương trực tiếp thành mạch máu.
- Đái tháo đường: Lượng đường trong máu cao gây tổn thương hệ thống mạch máu toàn thân.
- Rối loạn mỡ máu (Cholesterol cao): Là nguyên liệu chính xây dựng nên các mảng xơ vữa.
- Bệnh tim mạch: Rung nhĩ, bệnh van tim, suy tim.
- Lối sống ít vận động và thừa cân, béo phì.
- Lạm dụng rượu bia.
4. Những ảnh hưởng lâu dài của cơn thiếu máu não thoáng qua
Mặc dù các triệu chứng của TIA thường chỉ kéo dài trong vài phút đến vài giờ và biến mất hoàn toàn, nhưng tình trạng này vẫn rất nguy hiểm. TIA giống như một lời cảnh báo sớm rằng não đang có nguy cơ cao bị tổn thương nghiêm trọng nếu không được xử lý đúng cách. Nói cách khác, nếu coi TIA là tiếng còi báo cháy, thì đột quỵ thực sự là ngọn lửa có thể thiêu rụi sức khỏe và tính mạng.
Nghiên cứu cho thấy:
- Khoảng 1 trong 3 người bị TIA sẽ bị đột quỵ thực sự trong vòng 1 năm sau đó.
- Một nửa trong số các cơn đột quỵ này xảy ra chỉ trong vòng 48 giờ sau khi bị TIA.
- Nguy cơ đột quỵ trong 3 tháng đầu sau TIA cao gấp 10 lần so với người bình thường có cùng các yếu tố nguy cơ.
Ngoài nguy cơ đột quỵ, TIA còn có thể gây ảnh hưởng tâm lý như lo lắng, mất ngủ, sợ hãi tái phát đột quỵ và thậm chí là trầm cảm. Những người bị nhiều cơn TIA lặp lại cũng có khả năng cao bị suy giảm trí nhớ và sa sút trí tuệ mạch máu theo thời gian.
Vì vậy, nếu những ai đã từng bị TIA, đừng chủ quan vì triệu chứng đã biến mất. Điều quan trọng nhất là phải đi khám càng sớm càng tốt, tìm nguyên nhân và áp dụng các biện pháp phòng ngừa để không rơi vào tình huống nguy hiểm hơn là một cơn đột quỵ thật sự.
5. Cách chẩn đoán cơn thiếu máu não thoáng qua
Một khi bệnh nhân có dấu hiệu TIA được đưa đến bệnh viện, cách chẩn đoán cơn thiếu máu não thoáng qua không chỉ dừng lại ở việc xác nhận triệu chứng. Mục tiêu chính của đội ngũ y tế là phải chạy đua với thời gian để trả lời hai câu hỏi quan trọng: “Nguyên nhân gốc rễ là gì?” và “Nguy cơ đột quỵ ngay bây giờ cao đến mức nào?”. Quá trình này bao gồm nhiều bước điều tra kết hợp:
Bước 1: Thăm khám lâm sàng và đánh giá nguy cơ
- Bác sĩ sẽ hỏi rất kỹ về các triệu chứng (bắt đầu khi nào, kéo dài bao lâu, tính chất ra sao), khai thác tiền sử bệnh tật của bản thân và gia đình.
- Một công cụ quan trọng là thang điểm ABCD2. Thang điểm này giúp các bác sĩ nhanh chóng ước tính nguy cơ đột quỵ trong 2 ngày tới dựa trên 5 yếu tố: Age (Tuổi), Blood pressure (Huyết áp), Clinical features (Đặc điểm lâm sàng của TIA), Duration (Thời gian kéo dài triệu chứng) và Diabetes (Bệnh đái tháo đường). Điểm càng cao, nguy cơ càng lớn và bệnh nhân cần được nhập viện theo dõi ngay.
Bước 2: Chẩn đoán hình ảnh não bộ
- Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não: Đây là phương pháp ưu việt nhất. MRI có độ nhạy rất cao, có thể phát hiện được cả những vùng tổn thương nhỏ do đột quỵ mà triệu chứng đã hồi phục (được gọi là đột quỵ im lặng), giúp phân biệt chính xác giữa TIA thực sự và một cơn đột quỵ nhỏ.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) sọ não: Thường là xét nghiệm hình ảnh đầu tiên được thực hiện do tốc độ nhanh. Mục đích chính của CT scan là để loại trừ ngay lập tức các nguyên nhân khác gây triệu chứng giống đột quỵ, đặc biệt là xuất huyết não.
Bước 3: Đánh giá hệ thống mạch máu
- Siêu âm Doppler động mạch cảnh: Một xét nghiệm không xâm lấn, dùng sóng siêu âm để kiểm tra động mạch cảnh ở cổ. Nó giúp phát hiện các mảng xơ vữa gây hẹp lòng mạch, một trong những nguyên nhân chính gây ra TIA.
- Chụp CT mạch máu (CTA) hoặc MRI mạch máu (MRA): Cung cấp hình ảnh 3D chi tiết của toàn bộ hệ thống mạch máu ở cổ và trong não, giúp phát hiện chính xác vị trí hẹp, tắc hoặc các bất thường khác như phình động mạch.
Bước 4: Tầm soát nguyên nhân từ tim
- Điện tâm đồ (ECG): Một xét nghiệm đơn giản để kiểm tra nhịp tim, nhằm phát hiện rung nhĩ hoặc các rối loạn nhịp khác.
- Holter điện tâm đồ: Bệnh nhân có thể được yêu cầu đeo một thiết bị ghi điện tâm đồ liên tục trong 24-48 giờ để phát hiện các cơn rung nhĩ kịch phát (chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn).
- Siêu âm tim: Giúp quan sát cấu trúc tim, chức năng co bóp và tìm kiếm các cục máu đông bên trong buồng tim hoặc các vấn đề về van tim.
Bước 5: Xét nghiệm máu, kiểm tra các chỉ số quan trọng như đường huyết, mỡ máu (cholesterol, triglyceride), chức năng thận và các yếu tố đông máu.
6. Điều trị cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA)
Việc điều trị cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) không nhằm mục đích chữa trị cơn TIA đã qua, mà tập trung hoàn toàn vào mục tiêu phòng ngừa một cơn đột quỵ thực sự trong tương lai. Phác đồ điều trị được cá nhân hóa chặt chẽ dựa trên nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ của mỗi bệnh nhân.
Điều trị bằng thuốc (Nền tảng phòng ngừa)
- Thuốc chống kết tập tiểu cầu: Đây là liệu pháp hàng đầu cho các ca TIA không do rung nhĩ. Các thuốc như Aspirin hoặc Clopidogrel (hoặc phối hợp cả hai trong thời gian ngắn) hoạt động bằng cách làm cho tiểu cầu (một loại tế bào máu) trở nên “kém dính” hơn, từ đó giảm khả năng chúng tụ lại với nhau để tạo thành cục máu đông nguy hiểm.
- Thuốc chống đông máu: Nếu nguyên nhân TIA được xác định là do rung nhĩ, thuốc chống đông máu là bắt buộc. Các thuốc này (ví dụ: Warfarin hoặc các thuốc thế hệ mới như Rivaroxaban, Dabigatran, Apixaban) có tác dụng mạnh hơn nhiều so với thuốc chống kết tập tiểu cầu, can thiệp vào các yếu tố đông máu trong huyết tương để ngăn chặn việc hình thành huyết khối trong buồng tim.
- Thuốc kiểm soát huyết áp: Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ số một, vì vậy việc kiểm soát huyết áp ở mức mục tiêu (thường dưới 130/80 mmHg) là cực kỳ cần thiết. Bác sĩ có thể kê đơn một hoặc phối hợp nhiều loại thuốc hạ áp.
- Thuốc Statin: Bất kể mức cholesterol là bao nhiêu, các thuốc statin (ví dụ: Atorvastatin, Rosuvastatin) thường được kê đơn sau TIA. Chúng không chỉ giúp giảm cholesterol LDL (“mỡ xấu”) mà còn có tác dụng kháng viêm và ổn định các mảng xơ vữa, ngăn chúng nứt vỡ.
Can thiệp ngoại khoa hoặc thủ thuật (Khi có chỉ định)
- Phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh (Carotid Endarterectomy): Nếu kết quả siêu âm cho thấy bệnh nhân bị hẹp nặng động mạch cảnh (thường là >70%), phẫu thuật này được xem là phương pháp hiệu quả nhất. Bác sĩ phẫu thuật sẽ rạch một đường ở cổ, mở động mạch cảnh và nạo vét sạch mảng xơ vữa gây hẹp, tái lập dòng chảy thông thoáng lên não.
- Nong và đặt stent động mạch cảnh (Carotid Angioplasty and Stenting): Đây là một phương pháp can thiệp ít xâm lấn hơn. Bác sĩ sẽ luồn một ống thông nhỏ từ động mạch ở đùi lên đến vị trí hẹp ở động mạch cảnh, sau đó nong rộng lòng mạch bằng bóng và đặt một khung đỡ bằng kim loại (stent) để giữ cho động mạch không bị hẹp lại. Lựa chọn này thường dành cho những bệnh nhân không phù hợp với phẫu thuật mở.
=> Xem thêm: Đột quỵ do thiếu máu cơ tim cục bộ và những biến chứng cần cảnh giác
7. Cách phòng tránh cơn thiếu máu não thoáng qua
Cách phòng tránh cơn thiếu máu não thoáng qua và đột quỵ thực sự có chung một chiến lược cốt lõi: thay đổi lối sống một cách toàn diện và quản lý chặt chẽ các bệnh lý nền. Đây là một cam kết lâu dài nhưng là khoản đầu tư xứng đáng nhất cho sức khỏe.
Cải cách chế độ ăn uống:
- Áp dụng chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) hoặc Địa Trung Hải, tập trung vào rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và cá béo.
- Giảm muối tối đa: Hạn chế ăn muối dưới 5 gram/ngày (khoảng 1 thìa cà phê). Tránh xa thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, dưa muối, và các loại gia vị mặn.
- Nói không với chất béo xấu: Loại bỏ chất béo bão hòa (mỡ động vật, bơ, phô mai) và chất béo chuyển hóa (đồ ăn nhanh, thực phẩm chiên rán, bánh quy công nghiệp).
- Kết thân với chất béo tốt: Tăng cường dầu ô liu nguyên chất, quả bơ, các loại hạt và cá giàu omega-3 (cá hồi, cá trích, cá thu).
Tăng cường hoạt động thể chất:
- Mục tiêu là ít nhất 150 phút hoạt động cường độ vừa phải (như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội) hoặc 75 phút hoạt động cường độ cao mỗi tuần.
- Chia nhỏ các buổi tập trong tuần, tránh ngồi một chỗ quá lâu. Vận động giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện huyết áp và tăng cường sức khỏe tim mạch.
Duy trì cân nặng lý tưởng:
- Giữ chỉ số khối cơ thể (BMI) trong khoảng từ 18.5 đến 24.9. Giảm cân nếu đang thừa cân hoặc béo phì sẽ làm giảm đáng kể gánh nặng cho tim và mạch máu.
Từ bỏ hoàn toàn các thói quen độc hại:
- Bỏ hút thuốc lá: Đây là hành động đơn lẻ quan trọng nhất có thể làm. Ngay sau khi bỏ thuốc, nguy cơ đột quỵ bắt đầu giảm xuống.
- Hạn chế rượu bia: Nếu uống, hãy giới hạn ở mức không quá 1 đơn vị mỗi ngày đối với nữ và 2 đơn vị mỗi ngày đối với nam.
Quản lý nghiêm ngặt các bệnh lý nền:
- Tăng huyết áp: Uống thuốc đều đặn mỗi ngày, ngay cả khi huyết áp đã ổn định. Tự theo dõi huyết áp tại nhà.
- Đái tháo đường: Kiểm soát chặt chẽ đường huyết và chỉ số HbA1c theo mục tiêu của bác sĩ.
- Rối loạn mỡ máu: Tuân thủ điều trị bằng statin và duy trì chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt.
=> Xem thêm: Có bao nhiêu dạng đột quỵ để hiểu các dạng đột quỵ thường gặp hiện nay
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) không phải là chuyện nhỏ – nó là tín hiệu cảnh báo sớm rằng một người đang có nguy cơ cao bị đột quỵ thực sự trong thời gian gần. Đây là cơ hội vàng để can thiệp kịp thời trước khi tổn thương não xảy ra. Sau đó, cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ, kiểm soát tốt các bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu và từ bỏ các thói quen xấu như hút thuốc, uống rượu. Việc thay đổi lối sống lành mạnh, tập thể dục đều đặn và ăn uống khoa học chính là cách đơn giản mà hiệu quả để ngăn chặn đột quỵ tái phát, giúp bảo vệ não bộ – cơ quan quan trọng nhất của cơ thể – khỏi nguy cơ tàn phế suốt đời.
