Đột quỵ liệt mặt là một trong những triệu chứng lâm sàng cấp tính và đáng báo động nhất của tai biến mạch máu não. Đây không phải là một bệnh lý độc lập mà là một dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp, một “tín hiệu đỏ” cho thấy não bộ đang bị tổn thương nghiêm trọng do thiếu máu hoặc xuất huyết.
1. Đột quỵ liệt mặt là gì?
Đột quỵ liệt mặt là tình trạng một bên cơ mặt bị yếu hoặc mất vận động, do vùng não điều khiển dây thần kinh mặt (dây thần kinh sọ số VII) bị tổn thương. Trong y khoa, tình trạng này được gọi là liệt mặt trung ương, vì nó bắt nguồn từ não bộ — trung tâm điều khiển mọi hoạt động thần kinh.
Điều quan trọng là phải phân biệt liệt mặt trung ương do đột quỵ với liệt mặt ngoại biên (như liệt Bell), vốn thường do các nguyên nhân tại chỗ như nhiễm lạnh, viêm dây thần kinh hoặc chấn thương sau khi dây thần kinh đã đi ra khỏi não. Phân biệt đúng giúp điều trị kịp thời và tránh bỏ sót các ca đột quỵ nguy hiểm.
Cơ chế sinh lý bệnh:
Não bộ hoạt động như một trung tâm chỉ huy tối cao. Mọi mệnh lệnh vận động, bao gồm cả việc biểu lộ cảm xúc qua nét mặt (cười, nói, nhăn trán), đều được truyền từ vỏ não vận động theo các “xa lộ thần kinh” đến “trạm điều khiển” tại thân não, nơi có nhân của dây thần kinh VII. Từ đây, tín hiệu tiếp tục được gửi đến các cơ trên mặt. Đột quỵ xảy ra khi quá trình này bị gián đoạn:
- Đột quỵ thiếu máu cục bộ (nhồi máu não): Chiếm khoảng 85% các trường hợp, xảy ra khi một cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn động mạch, cắt đứt dòng máu và oxy nuôi dưỡng vùng não điều khiển. Các tế bào não tại khu vực này nhanh chóng bị tổn thương và hoại tử, làm tê liệt đường truyền tín hiệu.
- Đột quỵ xuất huyết (chảy máu não): Xảy ra khi một mạch máu trong não bị vỡ. Máu tràn ra tạo thành khối máu tụ, gây chèn ép và phá hủy các mô não xung quanh, bao gồm cả trung tâm điều khiển vận động mặt.
Một đặc điểm lâm sàng quan trọng giúp phân biệt liệt mặt do đột quỵ là tổn thương thường chỉ ảnh hưởng đến 1/4 dưới của mặt đối bên (phần má và miệng), trong khi khả năng nhăn trán và nhắm mắt của bệnh nhân vẫn còn tương đối bình thường. Nguyên nhân là do phần trên của mặt nhận tín hiệu điều khiển từ cả hai bán cầu não, nên khi một bên bị tổn thương, bên còn lại vẫn có thể bù trừ. Ngược lại, liệt mặt ngoại biên thường gây liệt toàn bộ một nửa mặt.
2. Tình trạng liệt mặt ở người đột quỵ thường xảy ra khi nào?
Liệt mặt không chỉ là một di chứng mà còn là một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm và giá trị nhất của một cơn đột quỵ đang diễn ra. Nó xuất hiện ở hai thời điểm then chốt:
Là dấu hiệu sớm để nhận biết đột quỵ:
Đây là vai trò quan trọng nhất của triệu chứng này trong cấp cứu y tế. Liệt mặt xuất hiện đột ngột và là một trong những cấu phần cốt lõi của quy tắc nhận diện đột quỵ toàn cầu F.A.S.T (Face – Arm – Speech – Time):
F (Face – Mặt): Yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng. Nếu một bên mặt bị xệ xuống, nhân trung (đường giữa môi trên và mũi) bị lệch sang một bên, khóe miệng bị kéo lệch không cân đối, đó chính là dấu hiệu của liệt mặt. Vẻ mặt trở nên mất đối xứng rõ rệt. Đây là dấu hiệu cảnh báo mạnh mẽ, cho thấy não bộ đang gặp vấn đề nghiêm trọng và cần can thiệp y tế khẩn cấp. Triệu chứng này thường đi kèm với yếu hoặc tê một bên tay chân (Arm) và nói khó hoặc nói ngọng (Speech).
Sự xuất hiện đột ngột của liệt mặt, ngay cả khi chỉ thoáng qua trong vài phút rồi tự hết, cũng tuyệt đối không được chủ quan. Đây có thể là biểu hiện của một cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), vốn được xem là “cơn đột quỵ cảnh báo” và có nguy cơ rất cao dẫn đến một cơn đột quỵ thực sự trong tương lai gần.
Là hệ quả (di chứng) sau khi bị đột quỵ:
Sau khi cơn đột quỵ cấp đã được xử lý và bệnh nhân sống sót, những tổn thương não bộ có thể không hồi phục hoàn toàn, để lại các di chứng lâu dài. Liệt mặt là một trong những di chứng vận động phổ biến, tác động sâu sắc đến chất lượng cuộc sống:
- Khó khăn trong ăn uống và vệ sinh: Thức ăn và nước uống dễ bị rơi vãi ra ngoài do cơ miệng yếu, không thể khép kín.
- Rối loạn phát âm: Lời nói trở nên ngọng nghịu, không tròn vành rõ chữ do các cơ môi, má không thể phối hợp linh hoạt để tạo âm.
- Mất thẩm mỹ và ảnh hưởng tâm lý: Khuôn mặt méo lệch khiến người bệnh mất tự tin, ngại giao tiếp, dễ dẫn đến mặc cảm, cô lập xã hội và thậm chí là trầm cảm.
- Vấn đề về mắt: Trong một số trường hợp liệt mặt trung ương nặng hoặc kèm theo tổn thương khác, khả năng nhắm mắt có thể bị ảnh hưởng, gây khô mắt và tăng nguy cơ viêm loét giác mạc.
3. Đột quỵ liệt mặt có nguy hiểm không?
Câu trả lời là cực kỳ nguy hiểm. Tuy nhiên, sự nguy hiểm không đến từ bản thân tình trạng liệt cơ mặt, mà xuất phát từ chính nguyên nhân gây ra nó: cơn đột quỵ. Liệt mặt chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, là dấu hiệu báo động một thảm họa đang diễn ra bên trong não bộ.
Mức độ nguy hiểm được thể hiện ở các khía cạnh sau:
Đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu. Khi dấu hiệu liệt mặt xuất hiện, “thời gian vàng” để cứu sống các tế bào não đang đếm ngược từng giây. Mỗi phút trôi qua, gần 2 triệu tế bào não sẽ chết đi không thể phục hồi. Nếu không được cấp cứu kịp thời, bệnh nhân có nguy cơ tử vong cao do các biến chứng cấp tính như phù não, tụt não.
Ngay cả khi qua khỏi cơn nguy kịch, đột quỵ vẫn có thể để lại những di chứng nặng nề. Liệt mặt thường đi kèm với các rối loạn vận động khác như liệt nửa người, khiến bệnh nhân mất khả năng đi lại, tự chăm sóc bản thân và phải phụ thuộc hoàn toàn vào người khác.
Các biến chứng thứ phát do liệt mặt kéo dài:
- Suy dinh dưỡng: Do khó khăn trong việc ăn nhai, người bệnh dễ bị sụt cân, thiếu hụt dinh dưỡng.
- Viêm phổi hít: Rối loạn chức năng nuốt làm tăng nguy cơ sặc thức ăn, nước uống vào đường thở, gây viêm phổi – một biến chứng nhiễm trùng nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.
- Tổn thương mắt: Nếu mắt nhắm không kín, bụi bẩn dễ xâm nhập, giác mạc bị khô dẫn đến viêm, loét, ảnh hưởng thị lực.
- Tác động tâm lý – xã hội: Sự thay đổi về ngoại hình và khả năng giao tiếp khiến người bệnh rơi vào trạng thái trầm cảm, lo âu, từ chối tham gia các hoạt động xã hội, trở thành gánh nặng tâm lý cho chính họ và gia đình.
4. Sơ cứu người bị đột quỵ liệt mặt
Khi phát hiện một người có dấu hiệu đột quỵ liệt mặt, hành động nhanh chóng và chính xác có thể quyết định sự sống còn và khả năng phục hồi của họ. Nguyên tắc vàng là “Thời gian là Não” (Time is Brain).
Tuyệt đối không tự ý xử lý tại nhà. Gọi cấp cứu là ưu tiên số một và cấp thiết nhất.
Dưới đây là các bước sơ cứu chuẩn y khoa cần thực hiện trong khi chờ đợi đội ngũ y tế:
- Bước 1: Gọi cấp cứu ngay lập tức (115): Đây là bước quan trọng và cần thực hiện đầu tiên. Hãy bình tĩnh và nhanh chóng gọi cấp cứu, đồng thời cung cấp thông tin rõ ràng về tình trạng của người bệnh. Mô tả các triệu chứng quan sát được như méo mặt, yếu tay hoặc nói khó, kèm theo địa chỉ cụ thể và thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên.
- Bước 2: Ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng: Thời gian bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu đột quỵ có vai trò quyết định trong điều trị. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá người bệnh có nằm trong “giờ vàng” để can thiệp hay không, đặc biệt là khi cần sử dụng thuốc tiêu sợi huyết – chỉ có hiệu quả nếu dùng trong vòng 3 đến 4,5 giờ đầu.
- Bước 3: Đặt người bệnh ở tư thế an toàn: Chuyển người bệnh đến nơi thoáng mát, yên tĩnh. Nhẹ nhàng đặt họ nằm nghiêng sang một bên, tư thế này giúp tránh tắc đường thở nếu lưỡi tụt vào trong hoặc phòng ngừa sặc nếu người bệnh nôn. Đồng thời, kê cao đầu và vai người bệnh khoảng 30 độ bằng gối mềm hay quần áo gấp lại, nhằm giảm áp lực nội sọ.
- Bước 4: Giữ thông thoáng đường thở: Nới lỏng các phần quần áo bó sát như cổ áo, cà vạt hoặc thắt lưng để giúp người bệnh dễ thở hơn. Nếu người bệnh đang đeo răng giả và chúng bị lỏng, cần nhẹ nhàng tháo ra để tránh nguy cơ hóc nghẹn hoặc ngạt thở.
- Bước 5: Không cho ăn uống bất cứ thứ gì: Tuyệt đối không cho người bệnh ăn hoặc uống, kể cả nước. Sau đột quỵ, nhiều người bị rối loạn chức năng nuốt. Việc ăn hoặc uống trong lúc này có thể gây sặc, dẫn đến ngạt thở hoặc viêm phổi hít, rất nguy hiểm đến tính mạng.
- Bước 6: Trấn an và theo dõi liên tục: Giữ thái độ bình tĩnh và trấn an người bệnh, đồng thời nhắc nhở những người xung quanh không tụ tập đông đúc gây thêm căng thẳng. Luôn theo dõi ý thức và nhịp thở của người bệnh cho đến khi đội cấp cứu đến tiếp nhận chăm sóc.
5. Sai lầm trong sơ cứu người bị đột quỵ liệt mặt
Trong lúc hoảng loạn, nhiều người thường áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng. Những hành động này không những không có tác dụng mà còn gây hại, làm lãng phí “thời gian vàng” quý giá.
Cần tuyệt đối tránh các sai lầm chết người sau:
- Chích máu, nặn máu đầu ngón tay: Phương pháp này hoàn toàn vô căn cứ khoa học, không có bất kỳ tác dụng nào trong việc điều trị đột quỵ. Ngược lại, nó có thể gây đau đớn, nhiễm trùng và làm chậm trễ việc đưa bệnh nhân đi cấp cứu.
- Cạo gió, giác hơi: Các hành động này có thể gây tổn thương mô mềm, tụ máu dưới da và hoàn toàn không giải quyết được cục máu đông hay tình trạng chảy máu trong não.
- Tự ý cho uống thuốc: Tuyệt đối không cho bệnh nhân uống bất kỳ loại thuốc nào, kể cả thuốc huyết áp hay các viên uống “an cung” được quảng cáo. Dùng sai thuốc có thể gây hại nghiêm trọng. Ví dụ, dùng thuốc chống đông trong trường hợp đột quỵ xuất huyết sẽ khiến tình trạng chảy máu trở nên tồi tệ hơn.
- Cố gắng lay gọi, sốc bệnh nhân dậy: Hành động này có thể gây ra các chấn thương thứ cấp nếu bệnh nhân bị ngã hoặc va đập.
- Chờ đợi ở nhà xem có đỡ hơn không: Đây là sai lầm nghiêm trọng nhất. Mỗi phút chần chừ đồng nghĩa với việc chấp nhận nguy cơ tử vong hoặc tàn phế vĩnh viễn.
- Khi nghi ngờ đột quỵ, tuyệt đối không tự ý di chuyển, đặc biệt bằng xe máy. Việc rung lắc, va chạm trên đường có thể làm tăng áp lực nội sọ, khiến tổn thương não lan rộng và tình trạng bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.
6. Điều trị cho người sau đột quỵ bị liệt mặt
Quá trình điều trị liệt mặt sau đột quỵ là một quá trình dài, đòi hỏi sự kiên trì của người bệnh, sự hỗ trợ của gia đình và sự phối hợp của một đội ngũ y tế đa chuyên khoa.
Giai đoạn 1: Cấp cứu tại bệnh viện:
Mục tiêu hàng đầu là tái thông mạch máu não càng sớm càng tốt để cứu vãn vùng não đang bị đe dọa.
- Thuốc tiêu sợi huyết (rTPA): Dùng cho đột quỵ nhồi máu não trong “giờ vàng” để làm tan cục máu đông.
- Can thiệp nội mạch lấy huyết khối: Sử dụng dụng cụ chuyên biệt luồn qua động mạch để cơ học kéo cục máu đông ra ngoài, có thể thực hiện trong cửa sổ thời gian dài hơn.
- Kiểm soát chảy máu: Đối với đột quỵ xuất huyết, có thể cần phẫu thuật để lấy khối máu tụ và giảm áp lực cho não.
Giai đoạn 2: Phục hồi chức năng:
Đây là giai đoạn then chốt để cải thiện tình trạng liệt mặt và các di chứng khác. Quá trình này nên bắt đầu sớm ngay khi tình trạng người bệnh ổn định.
| Phương pháp | Mô tả chi tiết và mục tiêu |
| Vật lý trị liệu | Mục tiêu: Kích thích tái tạo thần kinh, tăng cường sức mạnh và sự linh hoạt của các cơ mặt bị liệt, cải thiện sự đối xứng của khuôn mặt.Bài tập: Dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, người bệnh thực hiện các bài tập như: nhăn trán, nhíu mày, nhắm chặt mắt, chu môi, thổi phồng má, mỉm cười, phát âm các nguyên âm (A, O, I, U, E). Các bài tập được thực hiện trước gương để tăng nhận thức và phản hồi thị giác. |
| Ngôn ngữ trị liệu | Mục tiêu: Cải thiện khả năng phát âm, giúp lời nói rõ ràng hơn; đồng thời xử lý các vấn đề về nuốt để phòng ngừa biến chứng sặc, viêm phổi.Hoạt động: Chuyên gia sẽ hướng dẫn các bài tập cho lưỡi, môi, hàm và các bài tập nuốt an toàn. |
| Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS) | Mô tả: Là một công nghệ hiện đại, sử dụng sóng từ trường không xâm lấn để kích thích các vùng não bị tổn thương, thúc đẩy quá trình tái tổ chức và phục hồi chức năng thần kinh, bao gồm cả vận động mặt và ngôn ngữ. |
| Chăm sóc mắt | Mục tiêu: Bảo vệ mắt khỏi bị khô và tổn thương nếu khả năng nhắm mắt bị ảnh hưởng.Biện pháp: Sử dụng nước mắt nhân tạo theo chỉ định, đeo kính bảo vệ, băng mắt lại khi ngủ để giữ độ ẩm. |
| Điều trị bằng thuốc | Mục tiêu: Kiểm soát các yếu tố nguy cơ để ngăn ngừa đột quỵ tái phát (thuốc huyết áp, tiểu đường, mỡ máu, thuốc chống đông).Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định tiêm Botox để làm giảm co cứng hoặc các vận động không tự chủ (co thắt đồng vận) ở bên mặt bị liệt. |
| Y học cổ truyền | Phương pháp: Châm cứu, bấm huyệt có thể được sử dụng như một liệu pháp hỗ trợ, giúp tăng cường tuần hoàn máu và kích thích thần kinh. Tuy nhiên, cần được thực hiện bởi các y bác sĩ có chuyên môn và tại các cơ sở y tế uy tín, sau khi đã có chẩn đoán và chỉ định rõ ràng từ y học hiện đại. |
=> Mời ông bà xem thêm hậu quả bệnh đột quỵ có thể kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống:
- Mất ngôn ngữ do tai biến mạch máu não gây khó khăn nghiêm trọng trong giao tiếp
Đột quỵ liệt mặt là một dấu hiệu cảnh báo y tế khẩn cấp, phản ánh một cơn bão đang diễn ra trong não bộ. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu, đặc biệt là khuôn mặt méo lệch, và hành động sơ cứu đúng cách bằng việc gọi 115 ngay lập tức là yếu tố mang tính sống còn. Tuyệt đối tránh các sai lầm trong sơ cứu có thể làm tình trạng tồi tệ hơn. Mặc dù hành trình điều trị cho người sau đột quỵ bị liệt mặt không hề dễ dàng, nhưng với sự can thiệp y tế kịp thời và một chương trình phục hồi chức năng toàn diện, kiên trì, người bệnh vẫn có cơ hội cải thiện đáng kể chức năng, lấy lại sự tự tin và tái hòa nhập ý nghĩa với cuộc sống.
