Khi gió mùa lạnh ùa về, nhiệt độ giảm sâu khiến nguy cơ đột quỵ gia tăng rõ rệt. Thống kê cho thấy, số ca nhập viện do đột quỵ mùa lạnh có thể tăng từ 15% đến 30% so với các mùa khác. Đây không phải là một loại bệnh mới, mà là biến cố tai biến mạch máu não dễ xảy ra hơn do cơ thể phản ứng tiêu cực với cái lạnh – như co mạch, tăng huyết áp, dễ hình thành cục máu đông. Hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và chủ động phòng ngừa chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và người thân trong mùa giá rét.
1. Đột quỵ mùa lạnh là gì?
Đột quỵ mùa lạnh là thuật ngữ dân gian dùng để chỉ các trường hợp tai biến mạch máu não có tần suất xuất hiện tăng vọt trong điều kiện thời tiết lạnh giá. Về bản chất, nó vẫn là một trong hai dạng đột quỵ chính:
| Đột quỵ nhồi máu não (hay đột quỵ do thiếu máu cục bộ) | Đột quỵ xuất huyết não |
| Chiếm khoảng 85% tổng số ca. Tình trạng này xảy ra khi một cục máu đông (huyết khối) làm tắc nghẽn động mạch, chặn đứng dòng máu giàu oxy và dưỡng chất lên nuôi dưỡng não bộ.Để dễ hình dung, có thể tưởng tượng mạch máu não giống như một đường ống dẫn nước. Khi bị đột quỵ nhồi máu não, tức là trong ống có một cục máu đông làm tắc hoàn toàn dòng chảy – giống như rác chặn ngang ống, khiến nước không thể tiếp tục lưu thông. Kết quả là vùng não phía sau chỗ tắc sẽ không được nuôi dưỡng và nhanh chóng “khô cạn”, gây tổn thương nghiêm trọng. | Xảy ra khi một mạch máu trong não bị yếu và vỡ ra, khiến máu tràn vào mô não. Áp lực từ khối máu tụ này sẽ chèn ép và phá hủy các tế bào não xung quanh.Vẫn với hình ảnh đường ống dẫn nước, đột quỵ xuất huyết não giống như khi ống nước bị vỡ do áp lực quá lớn. Nước tràn ra ngoài, rò rỉ khắp nơi, gây ngập úng và làm hỏng các khu vực xung quanh. Trong cơ thể, điều này xảy ra khi mạch máu não bị vỡ, khiến máu tràn vào mô não, gây chèn ép và tổn thương nghiêm trọng đến các vùng não lân cận. |
Thời tiết lạnh đóng vai trò như một chất xúc tác, làm tăng nguy cơ xảy ra cả hai loại đột quỵ: nhồi máu và xuất huyết não. Điều đáng lo ngại là không chỉ người cao tuổi hay người có bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường, tim mạch mới có nguy cơ. Theo báo cáo từ Bệnh viện Bạch Mai, hiện tượng đột quỵ mùa lạnh đang có xu hướng trẻ hóa, với khoảng 15% số ca rơi vào nhóm dưới 45 tuổi. Thực tế này cho thấy: đột quỵ không còn là vấn đề của riêng người già – bất kỳ ai cũng cần cảnh giác, nhất là trong mùa lạnh.
2. Vì sao mùa lạnh dễ bị đột quỵ
Thời tiết lạnh không trực tiếp gây ra đột quỵ, nhưng lại là yếu tố kích hoạt nhiều phản ứng sinh lý bất lợi trong cơ thể. Khi trời lạnh, mạch máu co lại, huyết áp tăng cao, tuần hoàn kém ổn định – tất cả tạo nên một “môi trường lý tưởng” để tai biến mạch máu não xảy ra. Nói cách khác, cái lạnh không phải là nguyên nhân chính, nhưng lại góp phần đẩy cơ thể đến giới hạn nguy hiểm, nhất là ở những người có sẵn yếu tố nguy cơ. Dưới đây là những cơ chế chính đã được khoa học chứng minh:
Cơ chế 1: Mạch máu co thắt, huyết áp tăng vọt
Khi tiếp xúc với không khí lạnh, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách co các mạch máu ở tay, chân và da lại để giữ ấm cho các cơ quan quan trọng như tim, phổi và não. Việc co mạch này khiến lòng mạch hẹp hơn, làm tăng sức cản trong hệ tuần hoàn. Để đảm bảo máu vẫn lưu thông, tim phải hoạt động mạnh hơn, đẩy máu với áp lực cao hơn. Kết quả là huyết áp có thể tăng vọt đột ngột. Ở những người có mạch máu đã bị xơ vữa hoặc yếu từ trước, áp lực tăng cao này có thể khiến mạch máu bị vỡ, dẫn đến đột quỵ xuất huyết não.
Cơ chế 2: Máu trở nên đặc hơn, nguy cơ hình thành cục máu đông tăng
Trời lạnh không chỉ ảnh hưởng đến mạch máu mà còn làm thay đổi thành phần trong máu. Khi nhiệt độ giảm, cơ thể có xu hướng tạo ra nhiều hồng cầu và tiểu cầu hơn, đồng thời nồng độ các yếu tố đông máu như fibrinogen cũng tăng. Điều này khiến máu trở nên đặc và “dính” hơn bình thường, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Nếu một cục máu đông di chuyển lên não và gây tắc mạch, người bệnh sẽ bị đột quỵ nhồi máu não – một dạng đột quỵ phổ biến và nguy hiểm.
Cơ chế 3: “Sốc nhiệt” do thay đổi nhiệt độ đột ngột
Đây là một yếu tố rất nguy hiểm nhưng lại thường bị bỏ qua. Khi cơ thể di chuyển đột ngột từ nơi ấm áp (như trong phòng có máy sưởi, trong chăn) ra môi trường lạnh bên ngoài, hoặc khi tắm nước lạnh vào ban đêm, sẽ dễ xảy ra tình trạng “sốc nhiệt”. Khi đó, mạch máu co lại đột ngột, khiến huyết áp biến động mạnh. Sự thay đổi này có thể gây áp lực lớn lên hệ tuần hoàn, làm tăng nguy cơ đột quỵ – đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao.
Cơ chế 4: Thay đổi trong lối sống và thói quen sinh hoạt
Mùa đông thường khiến nhiều người lười vận động hơn và có xu hướng ăn nhiều thực phẩm giàu chất béo, nhiều năng lượng để “giữ ấm cơ thể”. Tuy nhiên, thói quen này dễ dẫn đến tăng cân, rối loạn mỡ máu – hai yếu tố làm tăng nguy cơ đột quỵ. Nguy hiểm hơn, không ít người cho rằng uống rượu bia có thể giúp làm ấm, nhưng thực tế đây là một quan niệm sai lầm. Rượu làm giãn mạch ngoại biên, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và làm tim phải hoạt động nhiều hơn để bù lại, vô tình tạo thêm gánh nặng cho hệ tim mạch – đặc biệt nguy hiểm trong mùa lạnh.
=> Tìm hiểu thêm: Đột quỵ do tắm khuya và các dấu hiệu cảnh báo
3. Dấu hiệu đột quỵ do thời tiết lạnh
Nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ là yếu tố sống còn, bởi nó quyết định khả năng tận dụng “thời gian vàng” trong cấp cứu. Dù xảy ra vào mùa lạnh, các biểu hiện của đột quỵ không khác biệt so với các trường hợp thông thường. Một trong những cách đơn giản và hiệu quả nhất để ghi nhớ là quy tắc F.A.S.T. (viết tắt của từ “Nhanh” trong tiếng Anh), bao gồm:
| Chữ cái | Tên đầy đủ (Tiếng Anh – Tiếng Việt) | Dấu hiệu nhận biết điển hình | Hành động cần làm |
| F | Face (Khuôn mặt) | Mặt bị xệ xuống một bên, miệng méo, nhân trung lệch. | Yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng. Nếu một bên mặt không cử động, đó là dấu hiệu nguy hiểm. |
| A | Arms (Cánh tay) | Yếu hoặc liệt một bên tay. Không thể cử động được tay hoặc chân. | Yêu cầu người bệnh giơ đồng thời cả hai tay lên. Một tay có thể bị rơi xuống hoặc không thể giơ lên được. |
| S | Speech (Lời nói) | Nói ngọng, nói lắp, phát âm không rõ chữ, hoặc hoàn toàn không nói được. | Yêu cầu người bệnh lặp lại một câu nói đơn giản. Họ có thể không hiểu hoặc không thể nói lại được. |
| T | Time (Thời gian) | Thời gian là não bộ! Phải gọi cấp cứu ngay! | Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, đừng chần chừ, hãy gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. |
Ngoài quy tắc F.A.S.T, một số dấu hiệu cảnh báo khác cũng có thể xuất hiện đột ngột:
- Đau đầu dữ dội, chưa từng có trước đây.
- Chóng mặt, đột ngột mất thăng bằng, đi lại loạng choạng.
- Mờ mắt, nhìn đôi hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt.
- Nuốt khó, nuốt sặc, cảm giác vướng ở họng.
Lưu ý cực kỳ quan trọng: Đôi khi, các triệu chứng này có thể xuất hiện trong vài phút rồi tự biến mất (đây gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua – TIA). Tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua vì đây là lời cảnh báo đanh thép về một cơn đột quỵ nặng nề hơn có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
4. Nên làm gì khi bị đột quỵ mùa lạnh?
Khi phát hiện ai đó có dấu hiệu đột quỵ, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và xử lý đúng cách. Những phút đầu tiên có thể quyết định sự sống còn và khả năng hồi phục của người bệnh. Trong cấp cứu đột quỵ, “thời gian vàng” để can thiệp y tế hiệu quả nhất là trong vòng 3 đến 4,5 giờ kể từ khi triệu chứng đầu tiên xuất hiện. Càng được đưa đến bệnh viện sớm, cơ hội phục hồi càng cao và nguy cơ để lại di chứng càng thấp.
Các bước sơ cứu đúng cần thực hiện
- Bước 1: Gọi cấp cứu ngay lập tức (Ưu tiên số 1): Đây là hành động quan trọng nhất. Hãy gọi 115 hoặc số điện thoại cấp cứu của bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ gần nhất. Cung cấp thông tin rõ ràng về địa chỉ, các triệu chứng quan sát được và thời điểm bắt đầu triệu chứng.
- Bước 2: Đảm bảo bệnh nhân ở tư thế an toàn bằng cách đặt họ nằm trên bề mặt bằng phẳng, thoáng đãng, nới lỏng quần áo, cà vạt và thắt lưng để dễ thở hơn, đồng thời cho nằm nghiêng một bên với đầu hơi nâng cao để giữ đường thở thông thoáng và tránh nguy cơ sặc nếu nôn ói.
- Bước 3: Giữ ấm cho cơ thể: Dùng chăn mỏng hoặc áo khoác đắp cho bệnh nhân để tránh bị hạ thân nhiệt, đặc biệt trong thời tiết lạnh.
- Bước 4: Không di chuyển bệnh nhân trừ khi cần thiết: Tránh di chuyển bệnh nhân một cách xốc nảy, có thể làm tình trạng thêm trầm trọng.
- Bước 5: Ghi nhớ thông tin quan trọng: Cố gắng ghi nhớ chính xác thời điểm các triệu chứng bắt đầu. Thông tin này cực kỳ quý giá để bác sĩ đưa ra quyết định điều trị phù hợp (ví dụ: dùng thuốc tiêu sợi huyết).
- Bước 6: Trấn an bệnh nhân: Ở bên cạnh, giữ cho bệnh nhân bình tĩnh và chờ nhân viên y tế đến.
Cảnh báo: Những sai lầm chết người cần tuyệt đối tránh
- Không cho bệnh nhân ăn hoặc uống bất cứ thứ gì, kể cả nước lọc hay các loại thuốc hạ huyết áp. Việc này có thể gây sặc, nghẹt thở hoặc tương tác thuốc nguy hiểm.
- Không tự ý cạo gió, chích máu đầu ngón tay, vắt chanh vào miệng hay áp dụng bất kỳ biện pháp dân gian nào. Chúng hoàn toàn không có cơ sở khoa học, gây hại và lãng phí “thời gian vàng” quý giá.
- Không trì hoãn việc gọi cấp cứu để “chờ xem sao”. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não sẽ chết đi không thể phục hồi.
=> Đọc thêm: Đột quỵ do thời tiết quá nóng để biết nhóm người dễ bị ảnh hưởng
5. Cách phòng tránh đột quỵ khi thời tiết lạnh
Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Cách phòng tránh đột quỵ khi thời tiết lạnh hiệu quả nhất là xây dựng một lối sống khoa học và chủ động bảo vệ cơ thể trước các yếu tố nguy cơ.
Giữ ấm cơ thể một cách khoa học:
- Luôn mặc đủ ấm, đặc biệt chú ý giữ ấm các vùng nhạy cảm như đầu, cổ, ngực và bàn chân, bàn tay.
- Nguyên tắc “mặc nhiều lớp” (layering) với các lớp áo mỏng sẽ hiệu quả hơn một chiếc áo dày, vì nó giúp giữ nhiệt tốt hơn và dễ dàng điều chỉnh khi đi từ ngoài vào nhà.
- Khi ngủ, cần đảm bảo phòng ngủ ấm áp, kín gió.
Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột:
- Khi thức dậy vào buổi sáng, đừng vội ra khỏi chăn và bật dậy ngay. Hãy nằm lại trên giường, vận động nhẹ nhàng các khớp tay chân trong 3-5 phút để cơ thể có thời gian thích nghi.
- Trước khi đi ra ngoài, hãy mặc đủ ấm từ trong nhà.
- Hạn chế không tắm khuya hoặc tắm nước lạnh. Nên tắm sớm trong ngày, tắm bằng nước ấm trong phòng tắm kín gió.
Xây dựng chế độ dinh dưỡng “thân thiện” với tim mạch:
- Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt.
- Ưu tiên các loại cá béo (cá hồi, cá trích, cá mòi) giàu Omega-3, rất tốt cho sức khỏe mạch máu.
- Hạn chế muối (dưới 5g/ngày, tương đương một thìa cà phê), giảm thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhanh, thịt đỏ và các loại thực phẩm chế biến sẵn.
Duy trì vận động thể chất hợp lý:
- Tập thể dục đều đặn khoảng 30 phút mỗi ngày, ít nhất 4-5 ngày/tuần.
- Vào mùa lạnh, nên ưu tiên các bài tập trong nhà như yoga, đi bộ trên máy, đạp xe tại chỗ. Nếu tập ngoài trời, cần khởi động thật kỹ và mặc đủ ấm.
- Tránh các hoạt động thể chất gắng sức khi trời quá lạnh hoặc có gió mạnh.
Kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý nền:
- Nếu có bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hoặc bệnh tim mạch, việc tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ là tối quan trọng.
- Thường xuyên đo huyết áp tại nhà và tái khám định kỳ để theo dõi và điều chỉnh thuốc khi cần.
Nói không với các thói quen xấu:
- Tuyệt đối không hút thuốc lá.
- Hạn chế tối đa rượu bia.
- Cố gắng ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan và tránh căng thẳng, stress kéo dài.
Đột quỵ mùa lạnh là mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng, nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu chúng ta chủ động. Việc nhận biết sớm dấu hiệu qua quy tắc F.A.S.T và biết cách sơ cứu ban đầu là kỹ năng cần thiết trong mọi gia đình. Tuy nhiên, quan trọng hơn cả là duy trì một lối sống lành mạnh: giữ ấm cơ thể đúng cách, ăn uống cân bằng, vận động điều độ và kiểm soát tốt các bệnh lý nền. Đây chính là nền tảng giúp phòng ngừa đột quỵ một cách bền vững. Hãy lắng nghe cơ thể, chăm sóc người thân và cùng nhau đi qua mùa đông một cách an toàn, khỏe mạnh.
