Audio Podcasts
Đột quỵ sau khi tập thể dục là một biến cố nghiêm trọng, có thể xảy ra đột ngột nếu người tập không lường trước rủi ro. Dù vận động thể chất mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch và hệ thần kinh, nhưng nếu tập sai cách, vượt quá sức chịu đựng, hoặc bỏ qua những vấn đề sức khỏe thì tập luyện có thể gây phản tác dụng. Sau buổi tập, nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như tê yếu tay chân, nói khó, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội hoặc thay đổi ý thức, người tập cần được đưa đi cấp cứu ngay vì đó có thể là biểu hiện của đột quỵ. Việc nhận biết sớm và xử trí đúng lúc là yếu tố sống còn để tránh di chứng nặng nề.
1. Tại sao đột quỵ sau khi tập thể dục?
Đột quỵ sau khi tập thể dục là khi cơ thể vận động, đặc biệt trong những bài tập cường độ cao như chạy nhanh, nâng tạ nặng hoặc tập lâu dưới trời nắng, tim sẽ phải hoạt động mạnh hơn để bơm máu giàu oxy đến các cơ quan và cơ bắp. Điều này làm tăng nhịp tim và huyết áp một cách đáng kể trong thời gian ngắn. Ở người khỏe mạnh, mạch máu có khả năng giãn nở để thích nghi với sự thay đổi này. Tuy nhiên, nếu người tập có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao hoặc mạch máu não đã bị tổn thương trước đó, sự gia tăng áp lực có thể gây tổn hại nghiêm trọng, dẫn đến tắc hoặc vỡ mạch máu não – chính là hai dạng thường gặp của đột quỵ: nhồi máu não và xuất huyết não.
Sau khi tập, nếu thấy chóng mặt, mệt mỏi, ra nhiều mồ hôi và da lạnh ẩm, nhiều người thường nghĩ đơn giản là do quá sức. Tuy nhiên, cần đặc biệt cảnh giác nếu xuất hiện các dấu hiệu như yếu hoặc tê liệt nửa người, méo mặt, nói khó, mắt nhìn mờ hoặc mất thăng bằng nghiêm trọng – đây là những triệu chứng thần kinh cảnh báo đột quỵ cấp tính. Khác với kiệt sức chỉ cần nghỉ ngơi là hồi phục, đột quỵ là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn đến tử vong hoặc để lại di chứng vĩnh viễn.
Kiệt sức thường gây cảm giác mệt toàn thân nhưng không mất ý thức, triệu chứng nhẹ dần sau khi nghỉ ngơi, uống nước và bổ sung năng lượng. Trong khi đó, đột quỵ thường xảy ra đột ngột, triệu chứng nghiêm trọng hơn và không cải thiện sau khi dừng tập. Người bệnh có thể rối loạn ý thức, lú lẫn, hoặc rơi vào trạng thái hôn mê. Khi có bất kỳ dấu hiệu nào nghi ngờ đột quỵ, điều quan trọng nhất là gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Việc chậm trễ dù chỉ vài phút cũng có thể làm tổn thương não không thể phục hồi.
2. Nguyên nhân đột quỵ sau khi tập thể dục
Nguyên nhân dẫn đến đột quỵ sau khi tập thể dục không đơn thuần đến từ bản thân việc vận động, mà là sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố nguy cơ sẵn có và các tác nhân khởi phát từ việc tập luyện.
Tập luyện quá sức, sai phương pháp (Overexertion): Đây là tác nhân khởi phát phổ biến nhất. Khi đẩy cơ thể vượt quá giới hạn chịu đựng, tim phải làm việc quá tải, khiến huyết áp tăng vọt một cách nguy hiểm. Áp lực này tác động trực tiếp lên thành mạch máu. Nếu thành mạch đã có mảng xơ vữa, nó có thể bị bong ra. Nếu có sẵn một túi phình mạch máu não, nó có thể bị vỡ. Đặc biệt nguy hiểm là các hoạt động gắng sức tĩnh như cử tạ nặng, có thể làm huyết áp tâm thu tăng lên đến 300-400 mmHg trong khoảnh khắc.
Tập vào sáng sớm đặc biệt khi trời lạnh, đây là thời điểm sinh lý mà cơ thể có nồng độ cortisol (hormone căng thẳng) cao, huyết áp có xu hướng cao hơn và máu đặc hơn. Khi tập luyện trong môi trường lạnh, các mạch máu ngoại vi sẽ co lại để giữ nhiệt. Sự co mạch này làm tăng kháng lực ngoại biên, buộc tim phải bơm máu mạnh hơn nữa, dẫn đến tăng huyết áp và tăng nguy cơ đột quỵ.
Bóc tách động mạch (Arterial Dissection), một nguyên nhân ít được biết đến nhưng rất nguy hiểm, đặc biệt ở người trẻ. Các động tác vặn, xoay cổ hoặc thân mình đột ngột (trong yoga, tennis, golf) có thể làm rách lớp lót bên trong của động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống ở cổ. Máu sẽ lách vào giữa các lớp của thành mạch, tạo thành cục máu đông gây tắc nghẽn hoặc làm hẹp lòng mạch, cản trở máu lên não.
Tắm ngay sau khi vừa tập luyện, đặc biệt là tắm với nước lạnh là một hành động cực kỳ rủi ro. Cơ thể đang nóng, mạch máu đang giãn nở để tỏa nhiệt. Việc dội nước lạnh đột ngột gây ra một “cú sốc nhiệt”, khiến các mạch máu trên toàn cơ thể co lại một cách đột ngột và dữ dội. Sự co mạch đồng loạt này làm huyết áp tăng vọt, tạo ra một áp lực khổng lồ lên hệ tim mạch và mạch máu não.
Các bệnh lý nền không được kiểm soát tốt: Đây là nguyên nhân gốc rễ. Tập thể dục chỉ là “giọt nước làm tràn ly”.
- Tăng huyết áp là bệnh lý nền thường gặp và nguy hiểm nhất. Khi huyết áp cao kéo dài, áp lực máu lớn dồn lên thành mạch khiến mạch máu bị chai cứng, mất khả năng đàn hồi và dễ rạn nứt. Nếu mạch máu não bị tổn thương đột ngột, có thể dẫn đến xuất huyết nội sọ hoặc nhồi máu não.
- Rối loạn nhịp tim, đặc biệt là rung nhĩ, làm buồng tim co bóp không đều, khiến máu bị ứ đọng và dễ hình thành cục máu đông. Khi nhịp tim tăng nhanh lúc vận động, những cục máu đông này có thể bị đẩy lên não và gây tắc mạch não, dẫn đến đột quỵ do thiếu máu cục bộ.
- Xơ vữa động mạch xảy ra khi cholesterol và các chất béo khác tích tụ trong thành mạch, tạo thành mảng bám. Lòng mạch bị hẹp lại, bề mặt không còn trơn láng, dễ khiến tiểu cầu bám vào và hình thành huyết khối. Khi các mảng bám vỡ ra, chúng có thể gây tắc nghẽn đột ngột mạch máu não.
- Đái tháo đường gây tổn thương lan tỏa ở hệ vi mạch, đặc biệt là các mạch máu nhỏ trong não. Ngoài ra, đường huyết cao còn ảnh hưởng đến khả năng tự điều chỉnh lưu lượng máu trong não, làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu não khi gắng sức.
- Rối loạn lipid máu và rối loạn đông máu cũng là yếu tố thúc đẩy hình thành cục máu đông trong lòng mạch. Nếu không kiểm soát tốt, các tình trạng này có thể kết hợp với vận động mạnh để gây ra các biến cố thiếu máu não cấp tính.
3. Ai có nguy cơ đột quỵ sau khi tập thể dục?
Đột quỵ có thể xảy ra sau khi vận động mạnh, đặc biệt ở những người có sẵn các yếu tố nguy cơ liên quan đến tim mạch, chuyển hóa hoặc lối sống. Việc nắm rõ những nhóm đối tượng này giúp chủ động hơn trong việc phòng tránh.
Người lớn tuổi dễ bị ảnh hưởng khi gắng sức: Cơ thể theo thời gian sẽ mất dần khả năng điều chỉnh huyết áp và lưu lượng máu. Thành mạch máu ở người cao tuổi thường xơ cứng, dễ vỡ nếu bị tăng áp lực đột ngột khi vận động mạnh. Đồng thời, tuổi cao thường đi kèm với nhiều bệnh nền mạn tính chưa được kiểm soát hoàn toàn.
Người mắc bệnh tim mạch: Rối loạn nhịp tim như rung nhĩ có thể hình thành huyết khối trong buồng tim. Khi tập luyện, tim đập nhanh và mạnh hơn, có thể đẩy các cục máu đông này lên não gây tắc mạch. Những người có bệnh van tim, thiếu máu cơ tim, suy tim cũng dễ bị rối loạn huyết động khi gắng sức.
Người bị tăng huyết áp chưa điều trị ổn định: Huyết áp cao làm thành mạch dễ tổn thương. Trong lúc vận động cường độ cao, huyết áp có thể tăng vọt, vượt quá khả năng chịu đựng của mạch máu não và dẫn đến xuất huyết.
Người có rối loạn chuyển hóa: Đái tháo đường gây tổn thương vi mạch và làm tăng nguy cơ xơ vữa. Khi vận động mạnh, lưu lượng máu tăng nhanh có thể làm vỡ mảng xơ vữa hoặc làm tắc mạch bởi các cục máu đông nhỏ. Rối loạn lipid máu với nồng độ cholesterol xấu (LDL) cao tạo điều kiện cho hình thành mảng bám trong động mạch. Trong điều kiện gắng sức, các mảng này có thể bong ra và gây tắc nghẽn đột ngột.
Người béo phì hoặc thừa cân: Khối lượng cơ thể lớn làm tăng gánh nặng cho tim trong khi vận động. Béo phì cũng liên quan đến kháng insulin, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu – tất cả đều làm tăng nguy cơ đột quỵ khi gắng sức.
Người có thói quen sinh hoạt thiếu ổn định: Những người không tập luyện đều đặn nhưng lại tham gia các buổi tập nặng bất ngờ, chẳng hạn “chạy bù” vào cuối tuần, khiến hệ tim mạch chưa kịp thích nghi. Người thường xuyên hút thuốc lá có thành mạch dễ tổn thương, máu có xu hướng đông dễ hơn và áp lực mạch máu không ổn định khi gắng sức. Người lạm dụng rượu bia dễ bị rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp kịch phát và thiếu hụt nước, đặc biệt nếu vừa uống rượu vừa tập thể dục trong điều kiện nắng nóng.
Người có tiền sử đột quỵ hoặc tiền sử gia đình có bệnh mạch máu não sớm: Những trường hợp từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ trước đây có nguy cơ tái phát rất cao, đặc biệt khi không được theo dõi sát. Ngoài ra, yếu tố di truyền từ cha mẹ hoặc anh chị em từng bị đột quỵ sớm có thể góp phần làm tăng nguy cơ bệnh lý mạch máu não khi vận động quá sức.
4. Dấu hiệu đột quỵ sau khi tập thể dục
Đột quỵ sau khi tập thể dục có thể xảy ra rất nhanh, với những dấu hiệu ban đầu dễ bị bỏ qua nếu không để ý kỹ. Sau một buổi tập, đặc biệt là khi cơ thể vận động cường độ cao, nếu người tập đột ngột cảm thấy một bên mặt bị tê, nặng hoặc không thể cử động bình thường như trước, đó có thể là dấu hiệu của liệt dây thần kinh mặt trung ương. Hiện tượng méo miệng, xệ một bên mặt hoặc cảm giác mất kiểm soát cơ mặt một bên thường xuất hiện sớm khi vùng não điều khiển vận động bị tổn thương.
Một dấu hiệu khác rất điển hình là tay hoặc chân bỗng dưng yếu đi rõ rệt, không thể nâng lên được như bình thường. Người bị đột quỵ có thể cảm thấy một bên cơ thể không nghe theo chỉ huy, cử động chậm chạp, khó cầm nắm, hoặc chân bị kéo lê khi bước đi. Cảm giác tê rần hoặc mất cảm giác nửa người cũng là dấu hiệu cảnh báo. Những bất thường này thường chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể và không cải thiện sau khi nghỉ ngơi.
Người đột quỵ cũng có thể gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc nói hoặc hiểu lời nói. Họ có thể đột ngột nói ngọng, lắp bắp, dùng từ sai, không tìm được từ để nói, hoặc hoàn toàn mất khả năng giao tiếp. Một số trường hợp còn không hiểu được người khác đang nói gì, dù trước đó hoàn toàn bình thường. Những rối loạn ngôn ngữ này cho thấy vùng não điều khiển khả năng nói và hiểu bị tổn thương cấp tính.
Ngoài những dấu hiệu trên, cần cảnh giác với các triệu chứng khác như đau đầu dữ dội đột ngột, chóng mặt, mất thăng bằng, nhìn đôi hoặc mờ mắt, và lú lẫn. Một cơn đau đầu kiểu “như bị đánh mạnh vào đầu”, xảy ra đột ngột và không giống các cơn đau đầu thông thường, có thể là biểu hiện của xuất huyết não. Người bệnh cũng có thể trở nên mất phương hướng, không biết mình đang ở đâu hoặc không nhận ra người quen. Tất cả những dấu hiệu này đều là tình trạng khẩn cấp cần đưa đến bệnh viện ngay lập tức. Không nên chờ đợi hoặc tự xử lý tại nhà, vì mọi phút chậm trễ đều có thể để lại tổn thương não nghiêm trọng.
5. Cách xử lý đột quỵ sau khi tập thể dục
Khi gặp tình huống nghi ngờ đột quỵ sau khi vận động, việc xử lý ban đầu đúng cách là yếu tố quyết định. Mỗi phút chậm trễ đều có thể làm tăng nguy cơ tổn thương não không thể hồi phục. Các bước cần làm ngay lập tức:
Bước 1: Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức
Đây là ưu tiên số một và không thể trì hoãn. Hãy giữ điện thoại và cung cấp thông tin rõ ràng: địa chỉ chính xác, tình trạng hiện tại của người bệnh (còn tỉnh hay bất tỉnh, các triệu chứng quan sát được như méo miệng, yếu tay), và thời điểm bắt đầu triệu chứng (nếu biết). Trong thời gian chờ cấp cứu đến, tuyệt đối không cho người bệnh ăn hoặc uống bất cứ thứ gì, vì họ có thể rối loạn chức năng nuốt, dễ gây sặc và viêm phổi hít – một biến chứng nguy hiểm.
Bước 2: Đảm bảo an toàn và tư thế đúng
Nhẹ nhàng dìu người bệnh nằm xuống một mặt phẳng an toàn, tránh để họ bị ngã gây chấn thương thêm. Nếu người bệnh còn tỉnh, hãy để họ nằm ngửa, dùng gối hoặc quần áo kê cao phần đầu và vai khoảng 30 độ để giảm áp lực nội sọ và hỗ trợ hô hấp. Nếu có dấu hiệu buồn nôn, nôn hoặc mất ý thức, hãy xoay người bệnh sang tư thế nằm nghiêng để giữ đường thở thông thoáng, ngăn ngừa sặc. Trong mọi trường hợp, không tự ý cho người bệnh uống thuốc – kể cả thuốc hạ huyết áp, aspirin hay thuốc đông y như An cung ngưu hoàng hoàn – vì nếu đây là đột quỵ xuất huyết não, thuốc chống đông có thể gây tử vong. Đồng thời, không áp dụng các phương pháp dân gian như cạo gió, giác hơi, chích máu đầu ngón tay hay bấm huyệt, vì không có hiệu quả và có thể làm chậm thời gian cấp cứu quý giá. Ngoài ra, tránh di chuyển người bệnh một cách không cần thiết, không lay gọi mạnh hoặc đưa đi bằng xe máy – hãy để họ nằm yên ở tư thế ổn định cho đến khi nhân viên y tế đến.
Bước 3: Làm thông thoáng đường thở
Nới lỏng ngay lập tức cà vạt, khăn quàng cổ, cúc áo sơ mi, thắt lưng hoặc bất cứ thứ gì bó sát vùng cổ và ngực để người bệnh dễ thở hơn. Lưu ý, không cố gắng đổ nước, ép uống thuốc hoặc dùng các loại tinh dầu, dầu gió xông ngửi vào mũi – điều này không giúp cải thiện hô hấp mà còn có thể gây kích ứng hoặc sặc.
Bước 4: Ghi nhớ thời gian và thông tin
Cố gắng xác định chính xác thời điểm các triệu chứng bắt đầu. Thông tin này là “vàng” để bác sĩ quyết định có sử dụng thuốc tiêu sợi huyết hay không (chỉ định trong vòng 4.5 giờ đầu). Không phỏng đoán đại khái hoặc bỏ qua bước này – sự chênh lệch vài phút cũng có thể ảnh hưởng đến phương án điều trị, đặc biệt khi người bệnh không thể tự trả lời.
Bước 5: Trấn an người bệnh
Nếu họ còn tỉnh, hãy giữ bình tĩnh, nói chuyện nhẹ nhàng để trấn an họ trong khi chờ xe cấp cứu đến. Không la hét, không tranh cãi hoặc đưa thông tin gây hoang mang, vì stress có thể làm tăng huyết áp và làm nặng thêm tình trạng của người bệnh.
6. Phòng ngừa đột quỵ sau khi tập thể dục
Đột quỵ sau khi tập thể dục không hiếm, đặc biệt ở người luyện tập quá sức, bỏ qua các bước phục hồi hoặc có thói quen sai lệch sau vận động. Để phòng ngừa nguy cơ này, cần chú ý đến một số điểm quan trọng ngay sau buổi tập.
Sau khi tập, cơ thể vẫn đang ở trạng thái tăng cường tuần hoàn và hô hấp. Dừng lại quá nhanh khiến máu dồn xuống chi dưới, làm giảm lượng máu lên não, gây choáng, ngất hoặc tai biến mạch máu não. Thay vào đó, nên đi bộ chậm vài phút và thực hiện các động tác giãn cơ để giúp mạch máu, huyết áp và nhịp tim trở lại bình thường một cách từ từ.
Không tắm ngay sau khi tập, nhất là bằng nước lạnh, làm thay đổi nhiệt độ cơ thể đột ngột, gây co mạch ngoại vi, ảnh hưởng đến tuần hoàn máu lên não và tim, dễ dẫn đến choáng, tăng huyết áp hoặc tai biến. Tốt nhất nên lau khô mồ hôi, nghỉ ngơi trong môi trường thoáng mát khoảng 20–30 phút trước khi tắm bằng nước ấm.
Bổ sung nước đúng cách để tránh mất nước. Nước làm tăng độ nhớt của máu, góp phần hình thành cục máu đông. Tuy nhiên, không nên uống nước quá lạnh hoặc uống nhiều một lúc. Hãy uống từng ngụm nhỏ, dùng nước ấm hoặc nước mát nhẹ, đặc biệt trong thời tiết nắng nóng hoặc sau khi tập cường độ cao.
Không nên làm việc nặng, đi lại gấp gáp hay ăn uống vội vàng ngay sau tập. Nếu có dấu hiệu như đau đầu dữ dội, mệt lả, tê yếu tay chân, khó nói hoặc choáng váng, cần nằm nghỉ, giữ tư thế an toàn và gọi cấp cứu nếu triệu chứng không giảm.
Mặc dù nội dung chính là xử lý sau tập, nhưng với người có bệnh nền hoặc tiền sử tai biến, cần được bác sĩ tư vấn cường độ luyện tập phù hợp và theo dõi huyết áp, đường huyết trước và sau mỗi buổi tập.
Xem thêm: Đột quỵ trong lúc chơi thể thao vì sao vận động cường độ cao dễ gây biến cố
7. Sau đột quỵ có nên tập thể dục không?
Câu trả lời chắc chắn là CÓ, tập thể dục và phục hồi chức năng là một phần không thể thiếu và cực kỳ quan trọng trong quá trình hồi phục. Tuy nhiên, việc này phải được tiến hành một cách khoa học, có kế hoạch và dưới sự giám sát chặt chẽ của các chuyên gia y tế.
Vận động đúng cách sau đột quỵ mang lại vô số lợi ích:
- Kích thích sự dẻo dai thần kinh (Neuroplasticity): Tập luyện giúp kích thích não bộ hình thành các kết nối thần kinh mới, giúp các vùng não khỏe mạnh “học” cách đảm nhận chức năng của vùng não bị tổn thương.
- Cải thiện chức năng vận động: Giúp phục hồi sức mạnh cơ bắp, cải thiện khả năng thăng bằng, phối hợp động tác và khả năng đi lại.
- Phòng ngừa tái phát: Giúp kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì.
- Cải thiện sức khỏe tinh thần: Vận động giúp giải phóng endorphins, làm giảm căng thẳng, trầm cảm và lo âu, những vấn đề tâm lý rất phổ biến ở bệnh nhân sau đột quỵ.
- Ngăn ngừa các biến chứng: Giúp ngăn ngừa teo cơ, cứng khớp, và hình thành huyết khối tĩnh mạch sâu do nằm lâu.
Nguyên tắc vàng khi tập luyện cho người sau đột quỵ:
- Chỉ định và thiết kế bởi chuyên gia: Chương trình tập luyện phải được xây dựng bởi bác sĩ phục hồi chức năng hoặc chuyên gia vật lý trị liệu. Chương trình này sẽ được “may đo” dựa trên mức độ di chứng, tình trạng tim mạch và sức khỏe tổng thể của từng bệnh nhân.
- Bắt đầu sớm, tiến triển từ từ: Quá trình tập luyện thường được bắt đầu ngay khi bệnh nhân ổn định tại bệnh viện, với các bài tập thụ động nhẹ nhàng. Cường độ, thời gian và độ khó của bài tập sẽ được tăng lên một cách từ từ, theo khả năng đáp ứng của người bệnh.
- Luôn có sự giám sát: Đặc biệt trong giai đoạn đầu, việc tập luyện cần có sự giám sát của chuyên gia hoặc người thân đã được hướng dẫn để đảm bảo an toàn, thực hiện đúng kỹ thuật và xử lý kịp thời nếu có dấu hiệu bất thường.
- Lựa chọn bài tập đa dạng và phù hợp:
- Bài tập tầm vận động khớp: Giúp duy trì sự linh hoạt và ngăn ngừa cứng khớp.
- Bài tập tăng cường sức mạnh: Sử dụng dây kháng lực, tạ nhẹ hoặc trọng lượng cơ thể.
- Bài tập thăng bằng và phối hợp: Đứng trên một chân, đi bộ theo đường thẳng.
- Bài tập sức bền: Đi bộ trên máy, đạp xe tại chỗ.
- Theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu cảnh báo: Luôn theo dõi huyết áp, nhịp tim trước và sau khi tập. Ngừng tập ngay và báo cho bác sĩ nếu xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi quá mức, đau ngực, khó thở, chóng mặt, hoặc đau đầu.
=> Xem thêm: Khi nào xảy ra đột quỵ và những lưu ý quan trọng cần biết
Đột quỵ sau khi tập thể dục hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt ở người có bệnh lý nền hoặc tập luyện quá sức mà không theo dõi tình trạng cơ thể. Để hạn chế nguy cơ này, sau khi vận động cần dành thời gian hồi phục phù hợp, tránh ngừng đột ngột, bổ sung nước đúng cách và theo dõi kỹ các dấu hiệu bất thường. Nếu xuất hiện tình trạng yếu một bên cơ thể, rối loạn lời nói, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội hoặc thay đổi ý thức, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng xử trí đột quỵ. Chủ động kiểm soát sức khỏe, luyện tập vừa sức và lắng nghe cơ thể là cách an toàn nhất để phòng tránh biến cố nguy hiểm này.
