Audio Podcasts
Thực hiện sơ cứu đột quỵ đúng cách và kịp thời là hành động mang tính quyết định, có thể cứu sống một con người và giảm thiểu những di chứng tàn tật nặng nề. Theo thống kê, đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Não bộ sẽ bị tổn thương nghiêm trọng chỉ sau từng phút cấp cứu chậm trễ, và những tế bào thần kinh mất đi sẽ không thể phục hồi. Hiểu rõ các dấu hiệu, nắm vững quy trình sơ cứu và tránh các sai lầm phổ biến chính là trang bị cho bản thân và gia đình một kỹ năng sinh tồn vô giá.
1. Biểu hiện của người bị đột quỵ cần sơ cứu ngay
Sơ cứu đột quỵ kịp thời chỉ có thể thực hiện khi các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ được nhận diện sớm, dưới đây là một số dấu hiệu:
- Khuôn mặt bị méo, mất cân đối: Một bên mặt có thể bị xệ xuống, cử động yếu hoặc không đều. Hãy yêu cầu người nghi ngờ đột quỵ mỉm cười — nếu nụ cười lệch, đó là dấu hiệu bất thường.
- Yếu hoặc liệt tay chân: Người bệnh có thể không thể cử động một bên cơ thể. Hãy yêu cầu họ giơ hai tay lên cùng lúc — nếu một tay không thể nâng hoặc rơi xuống nhanh hơn bên còn lại, cần nghĩ đến đột quỵ.
- Đau đầu dữ dội hoặc chóng mặt bất thường: Cơn đau đầu có thể đến đột ngột và dữ dội, kèm theo chóng mặt, mất thăng bằng hoặc không thể đi lại bình thường.
- Mất hoặc mờ thị lực đột ngột: Người bệnh có thể bị mờ mắt, mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt, hoặc nhìn đôi mà không rõ nguyên nhân.
- Nói ngọng, nói khó hoặc không hiểu lời: Hãy yêu cầu người đó nói một câu đơn giản. Nếu họ nói lắp, phát âm không rõ, dính chữ hoặc không hiểu được câu hỏi, đây là một dấu hiệu nghiêm trọng.
Dù chỉ xuất hiện một trong các dấu hiệu trên, hãy lập tức gọi cấp cứu. Thời gian là yếu tố sống còn trong điều trị đột quỵ.
=> Xem thêm: Đột quỵ là gì và vì sao đây là tình trạng cấp cứu nguy hiểm
2. Đột quỵ nên làm gì?
Khi nghi ngờ ai đó bị đột quỵ, hành động nhanh và đúng cách có thể tạo ra sự khác biệt giữa sự sống và cái chết. Dưới đây là 3 bước cần làm ngay để xử lý tình huống đột quỵ một cách hiệu quả:
Bước 1: Gọi cấp cứu ngay lập tức
Đây là việc quan trọng nhất và cần thực hiện đầu tiên. Tuyệt đối không chờ xem triệu chứng có tự hết hay không. Hãy gọi 115 hoặc số cấp cứu gần nhất càng sớm càng tốt.
Khi gọi, cần cung cấp các thông tin rõ ràng như:
- Địa chỉ cụ thể: Số nhà, đường, phường/xã, và các dấu mốc gần đó.
- Triệu chứng quan sát được: Dựa theo quy tắc FAST – ví dụ: méo miệng, yếu tay chân, nói ngọng.
- Thời điểm triệu chứng bắt đầu: Rất quan trọng để bác sĩ đánh giá người bệnh có còn trong “thời gian vàng” điều trị hay không.
- Thông tin y tế cơ bản: Tuổi, bệnh nền (nếu biết), thuốc đang dùng…
Việc gọi sớm không chỉ để đưa người bệnh đến viện kịp thời, mà còn giúp bệnh viện chuẩn bị sẵn sàng phương án điều trị ngay khi bệnh nhân tới.
Bước 2: Sơ cứu đột quỵ trong khi chờ cấp cứu
Trong lúc chờ xe cấp cứu,người hỗ trợ cần thực hiện các bước sơ cứu đúng cách và an toàn cho bệnh nhân:
- Đặt người bệnh nằm nghiêng, đầu kê cao khoảng 30 độ để giữ thông thoáng đường thở và hạn chế sặc nếu có nôn ói.
- Nới lỏng quần áo, đặc biệt vùng cổ và ngực để dễ thở hơn.
- Theo dõi hô hấp: Nếu bệnh nhân ngưng thở hoặc tim ngừng đập, hãy thực hiện hồi sức tim phổi (nếu đã được hướng dẫn).
- Dọn sạch miệng: Lấy bỏ răng giả nếu có, lau đờm dãi bằng khăn sạch để tránh tắc đường thở.
- Giữ ấm và trấn an: Đắp chăn mỏng và trò chuyện nhẹ nhàng để giúp người bệnh bớt hoảng loạn.
Bước 3: Cung cấp thông tin cho đội cấp cứu
Khi nhân viên y tế đến, hãy sẵn sàng cung cấp các thông tin sau:
| Thông tin | Nội dung cần nói rõ |
| Thời điểm triệu chứng xuất hiện | Lần cuối thấy người bệnh bình thường là khi nào? |
| Diễn biến triệu chứng | Các dấu hiệu khởi phát ra sao, có tăng dần không? |
| Tiền sử bệnh | Bệnh nền: tăng huyết áp, bệnh lý tim mạch, đái tháo đường, rung nhĩ… |
| Thuốc đang dùng | Có sử dụng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, huyết áp không? |
| Hoàn cảnh xảy ra | Người bệnh có té ngã hoặc va chạm đầu không? |
Mỗi hành động kịp thời và đúng cách của người hỗ trợ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị. Hãy giữ bình tĩnh và xử lý theo đúng hướng dẫn.
3. Những sai lầm cần tránh khi sơ cứu đột quỵ
Khi gặp người bị đột quỵ, ngoài việc sơ cứu đúng cách, cần tránh tuyệt đối các sai lầm phổ biến có thể khiến tình trạng bệnh nghiêm trọng hơn. Nhiều hành động sai lầm xuất phát từ thiếu hiểu biết hoặc quan niệm dân gian không đúng. Dưới đây là những điều tuyệt đối không nên làm:
- Không cho người bệnh ăn hoặc uống bất kỳ thứ gì: Trong cơn đột quỵ, người bệnh thường bị rối loạn ý thức, mất phản xạ nuốt hoặc nuốt sai đường. Nếu cố gắng cho họ uống nước, sữa, hoặc bất kỳ thức ăn nào – kể cả một ngụm nước lọc – nguy cơ sặc vào đường thở là rất cao. Điều này có thể dẫn đến viêm phổi hít, ngạt thở cấp tính, thậm chí ngưng tim, ngưng thở.
- Không tự ý cho người bệnh uống thuốc: Nhiều người nghĩ rằng đưa thuốc kịp thời sẽ cứu được người bệnh, nhưng đây là sai lầm rất nguy hiểm. Những loại thuốc như thuốc hạ huyết áp, aspirin (thuốc chống kết tập tiểu cầu), thuốc đông y như an cung ngưu hoàng hoàn… có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu không biết rõ loại đột quỵ. Nếu người bệnh bị xuất huyết não, các thuốc làm loãng máu hoặc hạ áp nhanh có thể gây chảy máu ồ ạt trong não, tăng áp lực nội sọ, và làm bệnh nhân tử vong ngay sau đó.
- Không áp dụng các mẹo dân gian: Các biện pháp như cạo gió, chích máu đầu ngón tay, châm cứu, hay dùng lá đắp… hoàn toàn không có giá trị y khoa trong xử trí đột quỵ. Ngược lại, những thao tác này có thể gây nhiễm trùng, làm bệnh nhân đau đớn, trì hoãn thời gian cấp cứu hiệu quả và khiến họ bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị – thường chỉ trong vòng vài giờ đầu tiên sau khởi phát. Mọi trường hợp đột quỵ đều cần được đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt để xử trí đúng theo phác đồ.
- Không lay gọi, lắc mạnh người bệnh: Khi thấy người thân nằm bất tỉnh hoặc có dấu hiệu bất thường, nhiều người có xu hướng lay vai, lắc mạnh người bệnh để “gọi tỉnh”. Tuy nhiên, hành động này có thể gây tổn thương vùng cột sống cổ, đặc biệt nếu người bệnh vừa bị té ngã hoặc chấn thương đầu. Ngoài ra, lay gọi mạnh cũng không giúp bệnh nhân tỉnh lại mà còn làm tăng nguy cơ chấn thương. Thay vào đó, hãy nhẹ nhàng kiểm tra phản ứng của người bệnh bằng cách gọi tên hoặc nắm tay, đồng thời quan sát nhịp thở và mạch đập.
- Không chở người bệnh đến bệnh viện bằng xe máy hoặc phương tiện cá nhân: Việc tự đưa người bệnh đi cấp cứu bằng xe máy hoặc xe cá nhân có thể khiến tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn. Khi di chuyển trên đường, người bị đột quỵ dễ nôn ói, co giật, tụt huyết áp, hoặc ngừng thở, mà người đi cùng không có kỹ năng hoặc thiết bị để xử trí. Ngoài ra, rung lắc khi đi xe máy còn làm tăng áp lực nội sọ, khiến tổn thương não nặng thêm. Cách an toàn nhất là gọi ngay xe cấp cứu 115, nơi có đội ngũ chuyên môn và dụng cụ hỗ trợ đường thở, tuần hoàn.
- Không để người bệnh nằm ngửa: Tư thế nằm ngửa có thể làm lưỡi tụt ra sau, gây tắc nghẽn đường thở hoặc làm người bệnh sặc chất nôn, dẫn đến suy hô hấp hoặc ngưng thở. Vì vậy, tư thế sơ cứu an toàn nhất là đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên, đầu kê cao nhẹ khoảng 30 độ, nới lỏng quần áo quanh cổ và bụng, đồng thời theo dõi nhịp thở thường xuyên trong lúc chờ xe cấp cứu đến.
Nhớ rằng, sơ cứu đúng là quan trọng, nhưng tránh làm sai còn quan trọng hơn. Hành động thiếu hiểu biết có thể làm mất đi cơ hội sống còn quý báu của người bệnh.
4. Hậu quả nếu không sơ cứu người bị đột quỵ kịp thời
Đột quỵ là tình huống không thể chậm trễ. Nếu không được sơ cứu và cấp cứu kịp thời, hậu quả có thể rất nghiêm trọng và không thể phục hồi. Mỗi giây phút trôi qua, các tế bào não bị thiếu oxy sẽ chết dần, để lại tổn thương vĩnh viễn.
Theo thống kê từ Tạp chí Stroke (Saver, 2006), mỗi phút trôi qua khi chưa được can thiệp, bệnh nhân mất khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh. Chỉ một giờ chậm trễ có thể khiến não bộ “già đi” tới 3,6 năm. Việc bỏ lỡ “thời gian vàng” sẽ dẫn đến nhiều hậu quả nặng nề:
- Nguy cơ tử vong cao: Tổn thương lan rộng trong não có thể ảnh hưởng đến vùng điều khiển hô hấp, tim mạch, gây ngừng thở, ngừng tim và tử vong nhanh chóng.
- Liệt nửa người: Một trong những di chứng phổ biến nhất là liệt vận động, khiến người bệnh mất khả năng đi lại, sinh hoạt, phải phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc.
- Mất khả năng nói hoặc hiểu lời nói: Tình trạng rối loạn ngôn ngữ (Aphasia) khiến bệnh nhân không thể giao tiếp, gây cảm giác cô lập và mất kết nối với cộng đồng.
- Sa sút trí tuệ, suy giảm nhận thức: Đột quỵ ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung, tư duy và xử lý thông tin, khiến người bệnh mất dần khả năng hoạt động trí óc bình thường.
- Rối loạn tâm lý: Trầm cảm, lo âu, mất kiểm soát cảm xúc là những biến chứng tâm thần thường gặp sau đột quỵ, ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống.
- Sống thực vật: Trong những trường hợp nặng, tổn thương não quá nghiêm trọng có thể khiến bệnh nhân mất ý thức hoàn toàn, sống phụ thuộc vào máy móc và không còn khả năng giao tiếp.
Không sơ cứu kịp thời người bị đột quỵ không chỉ đe dọa tính mạng, mà còn gây ra hậu quả kéo dài cho bản thân bệnh nhân, gia đình và cả xã hội. Hành động nhanh – sơ cứu đúng – gọi cấp cứu sớm chính là chìa khóa để cứu sống và giảm thiểu di chứng nặng nề.
=> Xem thêm: Điều trị tai biến mạch máu não theo từng giai đoạn để giảm nguy cơ biến chứng
5. Các câu hỏi thường gặp về sơ cứu đột quỵ
Dưới đây là giải đáp cho một số thắc mắc phổ biến liên quan đến việc sơ cứu đột quỵ, nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về tình huống cấp cứu này.
5.1 Sơ cứu đột quỵ có khả năng cứu sống bệnh nhân cao không?
Có, rất cao. Sơ cứu đột quỵ đúng cách không phải là một phương pháp điều trị dứt điểm, nhưng nó đóng vai trò như một “cây cầu” quan trọng, giúp duy trì sự sống và bảo vệ não bộ của bệnh nhân trong khoảng thời gian quý báu trước khi họ nhận được sự can thiệp y tế chuyên sâu. Việc đảm bảo đường thở thông thoáng, đặt bệnh nhân ở tư thế an toàn, và nhanh chóng gọi cấp cứu giúp ngăn ngừa các biến chứng tức thời như ngạt thở, viêm phổi hít, và giảm thiểu tổn thương não do thiếu oxy. Quan trọng hơn, việc nhận biết sớm và gọi cấp cứu nhanh giúp bệnh nhân có cơ hội tiếp cận các phương pháp điều trị tái thông mạch máu trong “thời gian vàng”, yếu tố quyết định khả năng sống sót và phục hồi. Do đó, sơ cứu không chỉ cứu sống mà còn giúp giảm thiểu di chứng, tăng cơ hội cho bệnh nhân quay trở lại cuộc sống bình thường.
=> Tìm hiểu thêm: Sơ cứu đột quỵ bằng kim có thực sự hiệu quả hay không
5.2 Có phải tất cả trường hợp đột quỵ đều sơ cứu như nhau?
Dù nguyên nhân gây đột quỵ khác nhau – có thể là tắc mạch (nhồi máu não) hoặc vỡ mạch (xuất huyết não) – nhưng các bước sơ cứu ban đầu tại hiện trường đều giống nhau. Lý do là người không có chuyên môn y tế không thể phân biệt chính xác loại đột quỵ khi chưa có thiết bị chẩn đoán hình ảnh như CT hoặc MRI. Vì vậy, nguyên tắc sơ cứu chung là: gọi cấp cứu 115 ngay lập tức, đặt bệnh nhân nằm nghiêng an toàn, kiểm tra đường thở, không cho ăn uống hay tự ý dùng thuốc, và tuyệt đối không áp dụng các biện pháp dân gian. Việc thực hiện đúng các bước cơ bản này giúp duy trì sự sống tạm thời và đảm bảo bệnh nhân được tiếp cận điều trị chuyên sâu kịp thời tại bệnh viện.
5.3 “Thời gian vàng” để sơ cứu người bị đột quỵ là bao lâu?
“Thời gian vàng” trong sơ cứu đột quỵ là khoảng thời gian quý báu ngay sau khi triệu chứng đầu tiên xuất hiện, trong đó các can thiệp y tế có thể cứu sống hàng triệu tế bào não và giúp bệnh nhân phục hồi tối ưu. Với đột quỵ do tắc mạch (nhồi máu não), thuốc tiêu sợi huyết (rTPA) phát huy hiệu quả tốt nhất nếu được sử dụng trong vòng 3 đến 4,5 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng. Với những ca tắc mạch lớn, phương pháp lấy huyết khối cơ học có thể được áp dụng trong thời gian lên tới 6–24 giờ tùy từng trường hợp cụ thể. Tuy nhiên, càng điều trị sớm thì hiệu quả càng cao. Lưu ý quan trọng: thời gian vàng cấp cứu đột quỵ được tính từ thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên, không phải khi đến bệnh viện. Vì vậy, việc phát hiện sớm, sơ cứu đúng cách và gọi cấp cứu 115 ngay lập tức chính là yếu tố then chốt giúp cứu sống người bệnh và giảm thiểu di chứng sau này.
Sơ cứu đột quỵ tưởng chừng đơn giản, nhưng lại là yếu tố sống còn trong những phút đầu tiên. Việc ghi nhớ quy tắc FAST, thực hiện đúng các bước sơ cứu và tránh các sai lầm nguy hiểm là kỹ năng mà ai cũng nên có – không chỉ nhân viên y tế. Trang bị kiến thức này chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ gia đình, bạn bè và cả những người xa lạ xung quanh. Hãy luôn nhớ: trong cuộc chạy đua với thời gian khi đối mặt với đột quỵ, người phát hiện đầu tiên chính là yếu tố có thể tạo ra sự khác biệt. Một hành động kịp thời và chính xác có thể cứu sống một mạng người và mang lại hy vọng phục hồi cho bệnh nhân.
